اين كوه سر به فلك كشيدهء صعب العبور قرنها چون بارويى مرتفع ميان شبهجزيرهء اسپانيا و گاليا قرار گرفته بود و جنگجويان را جز از اين راهها عبور ميسر نبود . در صحراهاى سخت رونسوال ، روبهروى گذرگاه دربند شيزروا حادثهاى هولناك رخ داد . از اين قرار كه سپاه فرنگان هنوز عبور از جبال را آغاز نكرده بودند كه مسلمانان به سردارى عيشون و مطروح عقبدارهاى لشكرشان را مورد حمله قرار دادند ، آن هم حملهاى سخت و آن را از باقى لشكر جدا نمودند و هرچه داشتند به تاراج بردند و اسيران را نيز برهانيدند . از جملهء اسيران آزادشده ، سليمان بن يقظان بود . روايت عربى صراحت دارد كه مسلمانان بودند كه نقشهء اين هجوم ناگهانى را بر ساقهء سپاه فرانسه طرح كردند ، ولى روايات لاتينى كه از اين حادثه سخن مىگويند برآنند كه آنان كه بر لشكر شارلمان به هنگام بازگشت حمله كردند بشكنسهاى مسيحى بودند به انتقام آسيبى كه فرنگان به شهرها و پايتخت كشورشان ، بنبلونه وارد كرده بودند .
نص روايت اين است : « شارلمان از سرقسطه به بنبلونه بازگشت و باروهاى اين شهر را از بن ويران نمود تا مردم را ياراى آشوب و عصيان نباشد . چون بازمىگشت و از درههاى پيرنه عبور مىكرد در آنجا در بالاترين نقطه ، بشكنس حمله كرد . آنان كمين گرفته بودند و بر سپاه فرانسه دستبردى جانانه زدند . لشكر شارلمان دستخوش پريشانى و از همگسيختگى گرديد . با آنكه اين سپاه عظيم از جهت سلاح و روحيه بر مهاجمان برترى داشت ولى به سبب موقعيت دشوار و اينكه نمىتوانستند همهء نيروهاى خود را وارد كارزار كنند كارى از پيش نتوانستند برد . » « 16 »
در اينجا بايد درنگ كرد و نگريست سبب تناقض ميان اين دو روايت چيست .
بالاخره آنان كه نقشهء حمله بر ساقهء لشكر فرانسه را طرح كرده بردند چه كسانى بودند ؟ آيا آنسان كه روايت عربى حاكى است همه مسلمانان بودند يا برحسب روايت لاتينى بشكنسهاى مسيحى ؟ پيدال مىگويد : غيرمعقول بلكه محال است كه
هامش
- است . جبال پيرنه كه به عربى آن را البرتات مىگويند در نسبت به اين در بندها و گذرگاههاست .
جغرافياى جديد نيز با آنچه در جغرافياهاى قديم آمده چندان اختلافى ندارد . به هنگام نبرد مسلمانان با فرانسه ، مسلمانان از اين گذرگاهها مىرفتند و بازمىگشتند .
( 16 ) .. 291 191 . p . dibi : ladiP . M . R rop . tic ; 928 atsah soigeR selanA