بحر العلوم به دست آورد نصيب ديگرى نشد . مولانا همهء سنّتهاى علمى اسلاف را داشت و صدر الشريعة و تاج الشريعهء زمان خود و در واقع جامع معقول و منقول بود .
روزگار كمتر مىتواند نظير او را در بين علماى اخير بيابد .
او در روز سهشنبه 26 ذىقعده 1263 ه . / 1847 م . در بانده متولّد شد .
تحصيلاتش را پيش پدر گرامى مولانا عبد الحليم و دايى خود مولانا نعمت اللّه بن مولانا نور اللّه به تكميل رساند . پس از فوت پدر در حيدرآباد اقامت داشت و سپس به لكنهو برگشت و به علم و دانش پرداخت . او تمام وقت خود را صرف تدريس و مطالعه و تحقيق و تأليف و نگارش مىكرد و هيچ دقيقهاى از اوقات او ضايع نمىشد . عمر طولانى نداشت و اين آفتاب علم و كمال فقط 39 سال بر افق عالم نورافشانى كرد و در 29 ربيع الاوّل 1304 ه . / 1886 م . غروب كرد .
مولانا احوال خود را در كتابهاى مختلف خود نوشته است و علاوه بر آن ، مولانا عبد الباقى بن مولانا على محمّد تحت عنوان حسرة الفحول بوفات نائب الرّسول و مولانا عبد الحميد بن مولانا عبد الحليم در كتاب سراپا غم شرححال او را آوردهاند .
تعداد شاگردانش زياد است و تعداد تأليفاتش به 109 جلد مىرسد . اگر از تأليفات او در فنون مختلف فقط چهار كتاب مصباح الدّجى يعنى حاشيهء غلام يحيى بر مير زاهد ، سعايه يعنى حاشيهء شرح وقايه ، التعليق الممجّد يعنى حاشيهء موطأ امام محمّد و ظفر الامانى ( اصول حديث ) درست بود ، براى اثبات بزرگى و مهارت علمى او كفايت مىكرد . طرب الاماثل بتراجم الافاضل ، الفوائد البهية فى تراجم الحنيفة و ابناء الخلان بانباء علماء هندوستان نيز قابل ذكر است . او علاوه بر تكملهء حاشيه نفيسى ، حاشيهاى نيز بر خود موجز القانون دارد . براى حلّ موارد مشكل نفيسى و موجز هر دو تأليف باارزشى هستند .
تكملهء نفيسى در رمضان 1288 ه . / 1871 م . به تكميل رسيد .
در شرححال مولانا رويدادى از نظر طبّى بسيار جالب است . طبق تذكرهء علماى
قانون ابن سينا ، شارحان و مترجمان آن ( فارسى ) — صفحة 132
مساهمون: ظل الرحمن
ص١٣٢