كه با فقدان قدرشناسان آن نامهها به چه سرنوشتى دچار شده . جناب حكيم براى كتاب تصوّف حضرت مولانا كامل نعمانى به زبان اردو به نام صراط التكميل تقريظى كوتاه به زبان عربى نوشته است كه در آخر كتاب آمده است . اين نوشته علاوه بر تسلّط او بر زبان عربى برترى علمى و روحانى او را نيز نشان مىدهد . از يادگارهاى علمى او حاشيهء كتاب مشهور مطوّل علامهء تفتازانى نيز هست كه به نام مطوّل بوپالى نيز شناخته مىشود . او در نوشتن حاشيهء مطوّل كامل زحمت فراوانى كشيده است و در بوپال با خطّى بسيار زيبا به چاپ رسيده است .
كار پرارزش علمى جناب حكيم حاشيهء معالجات قانون است كه به دستور نوّاب شاهجهان بيگم به نام كشف المكنون عن معالجات القانون نوشته است و به آن بانو تقديم كرده است . اين كتاب در مطبعهء شاهجهانى بوپال در 1304 ه . / 1886 م . به چاپ رسيده است . يك نسخهء خطّى آن به نام تنقيح المكنون حاشيه معالجات القانون پيش استادم مرحوم شفاء الملك حكيم عبد اللطيف بود و به گمان قوى شارح اين نسخه را به حضور استاد يا فرزند استاد خود تقديم كرده بود .
بيشتر شرحها و حاشيههاى قانون ابن سينا به بخش كلّيّات آن مربوط است و كمتر كسى دربارهء معالجات قانون كتاب نوشته است . حكيم معزّ الدّين خان به سبب نوشتن حاشيهء محقّقانه بر معالجات در رديف شارحان قانون مقامى ممتاز دارد . اين حاشيه مشتمل است بر پنج فنّ اوّليهء جلد سوم و در آن امراض سر ، اعصاب ، چشم و گوش و بينى است .
جناب حكيم در منزل خود به شاگردان درس هم مىداد و علاوه بر كتابهاى طبّ از علوم معقول نيز بحث مىكرد . در 9 صفر 1316 ه . / 1898 م . بر اثر بيمارى فلج در بوپال درگذشت و در مقبرهء قلندر شاه به خاك سپرده شد . فرزندش اعزاز الدّين خان در بوپال رئيس ادارهء آموزش و پرورش و دبير بود . از سال 1954 تا 1959 م . رئيس
قانون ابن سينا ، شارحان و مترجمان آن ( فارسى ) — صفحة 135
مساهمون: ظل الرحمن
ص١٣٥