به اين كه فراوان بودهاند ، دروغگو باشند ، روا خواهد بود در آگهى دادن به خود خبر نيز دروغ بگويند ، و ما آشكار كرديم ، نمىشود گروههاى بىشمار و فراوان چنين دروغى بگويند .
و كسى نمىتواند بگويد ، بىشمار و فراوان بودن همهء گروههاى پىدرپى كه خبرى را از يكديگر مىآورند ، از راه دليل ثابت مىگردد ، و مىشود ، در اين دليل و در باور كردن هريك از گروهها كه گروه پيش از خودشان را بىشمار مىدانند ، پوشيدهكارى براى آنان ، روى داده باشد ، و گروه پيش از آنان بىشمار نباشند .
نادرستى اين سخن از آن روى است ، كه هرگاه بدانيم گروه بىشمارى به چيزى آگهى مىدهند ، و بدانيم به اندازهاى بىشمارند كه نمىشود ، بر آن سازش كرده باشند ، در آغاز انديشيدن به روش هميشگى اين كار خواهيم دانست ، از خبرهائى نيست ، كه پوشيدهكارى در آن روى بدهد ، و درست بودن اين سخن را كه از راه دليل دانسته شده است ، پوشيدهكارى در آن روى نخواهد داد .
بالاتر از آن ، چنانچه اين خبر را گروههاى بىشمار ، پىدرپى براى يكديگر نياورده باشند ، و در آغاز يك نفر آن را براى ديگران آورده باشد ، و پس از آن پراكنده شده باشد بايد دانسته شده باشد ، در چه هنگامى آن يك نفر پديدش آورده است ، و ديگران آن را از او گرفتهاند ؛ تا دانسته شود ، كه آن سخن هنگامى كه پديد آمد بر روئى بود ، كه براى هيچ يك از خردمندان در ساختگى بودن آن خبر ، به دست آن يك نفر در آن زمان پريشانى انديشه روى نداده است .
آيا نمىبينى هريك از روشهائى ، كه پس از پابرجا شدن آنچه پيمبر ، آورده بود ، پديد آمد ، كسى ساختگى بودنش را درست ندانست ، مگر پس از آن كه هنگام پديد آمدنش و روزگارى كه سازندهء آن روش در آن مىزيست دانسته شده بود .
نمىبينى ، گفتن اين كه بايد در كار جنگ كردن ، داور گرفت ، دانسته شده است كه در صفين بود . و اين سخن را كه پايگاه گنهكاران ، بينابين مؤمن و كافر است ، دانسته شد ، نخستين بار ، و اصل بن عطا ، و عمرو بن عبيد ، آن را پديد آوردند ؛ و همچنين دانسته شده است ، گفتن اين سخن كه خداوند ، كارهاى پايانپذيرى را مىتواند
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 841
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٨٤١