راست گفتهاند ، و يا دروغگو بودند ، اگر راست گفته باشند ، برابر آنچه گفتيم ، امام بودنش ثابت شده است ، و چنانچه دروغگو باشند ، از چند راه بيرون نيست :
يا اين دروغ را بر خوردى گفتند ، و به پيشآمد به ديگران رساندند ، و يا اين كه بر گفتن اين دروغ سازش كرده بودند . سازش كردن آنان نيز ، يا بر اينگونه بوده است ، كه همگى يك جا گرد آمدند ، و يا با نامههائى كه به هم نوشتند ، اين سازش انجام گرديد ، و يا چيز ديگرى به مانند سازش كردن بود ، كه همگى به يك پيشآمدى چشم دوخته بودند ، و يا از يك چيز مىترسيدند ، و يا آن كه برخوردى شد ، كه يكى از گروههاى ميان ما و پيمبر - درود خداوند بر او و خاندانش بادا - بر اين گرد آمدند ، كه به گفتن اين دروغ و رساندن آن به ديگران آغاز كردند ؛ و يا در آغاز يك نفر ، اين دروغ را گفت ، و پس از آن پراكنده گرديد ، و آشكار شد .
و هرگاه نادرستى يكيك همهء آنها را آشكار كرديم ، چيزى نمىماند جز آن كه آوردن اين آگهى از پيمبر راست باشد .
روا نيست ، گروهى برخوردى يكجا گرد آيند ، و چنين سخن دروغى را آغاز كنند ، و از پيش بر آن سازش نكرده باشند ؛ زيرا روش هميشگى كارها ، و پيشآمدها از برخوردى سر زدن چنين كارى جلوگيرى مىكند .
آيا نمىبينى ما مىدانيم ناشدنى است ، برخوردى پيش آيد ، كه شعرپردازان و گروه بسيارى بر اين انبوه شوند كه يك قصيده را بسرايند ، و وزن و معنى و روى آن همگى يكى باشد ؛ و به همينگونه ناشدنى است ، تودهء بزرگى مانند مردم بغداد برخوردى ، و بدون سازش كردن با هم بر اين گرد آيند ، كه يك سخن بپردازند . و كارهاى ديگر به همينگونه مىباشند .
و چون ثابت شد ، كه هيچ يك اينها شدنى نيست ، برخوردى گرد آمدن گروه بسيار ، براى پرداختن چنين سخن آشكارى ، و آوردنش از پيمبر ، به مانند همينها كه گفته شد ناشدنى است .
و روا نيست ، مردم بسيارى ، پارههائى با پارههاى ديگر با هم گرد آيند ، و براى پرداختن چنين سخنى همه با هم سازش كنند ، و آن را از پيمبر بياورند ؛ زيرا اين
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 838
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٨٣٨