گروهها بسيارند ، و از شهرهاى دور از هم مىباشند ، و ناشدنى است همهء آنها يك جا گرد آيند ، تا بر كارى سازش كنند .
و چنانچه يك جا گرد نيامده باشند ، و با نوشتن نامه و فرستادن آن براى يكديگر بر اين كار سازش شده باشد ، اين هم ناشدنى است ؛ زيرا از چيزهاى ناشدنى اين است ، كه پارهاى از شيعيان از سوىها و كنارههاى زمين به پارههاى ديگر نامه بنويسند ، و بر يك چيز همساز گردند ، و چگونه مىشود چنين چيزى درست باشد ، با اين كه در هرشهرى گروههاى بسيارى از ايشان هستند ، كه گروههاى جز خودشان را مگر يكانهائى از آنان را در جاهاى ديگر نمىشناسند ، و هيچيك از ديگران براى هم شناخته شده نيستند ، و كسانى كه بر اينگونه باشند ، ناشدنى است ، به يكديگر نامه بنويسند ، و با آن كه ناشدنى است ، چنانچه درست مىشد ، بايد اين آگهى در كمترين روزگارى ميان مردم آشكار شده باشد ؛ زيرا هركارى بر اين گونه باشد ، مردم بر پراكنده كردنش سازش مىكنند ، و نمىشود پوشيده بماند ؛ و ناگزير در كمترين زمانى آشكار ، و پراكنده خواهد شد .
اما آنچه به مانند سازش كردن همهء گروهها بر ساختن چنين آگهى و پراكندن آن باشد ، ناياب است ؛ زيرا چشم داشتن به يك رويداد كنونى يا ترسيدن از چنين چيزى كه از ساختن و پراكندن چنين سخن آشكارى پديد آيد ، در ميان نبوده است ؛ براى اين كه هركس ادعاى وجود چنين سخنان آشكارى ، از پيمبر كرده است ، زورمند نبوده است ، تا از تاختوتازش بترسند ، و ترس از او آنان را به ساختن چنين سخنانى برانگيزاند ، بلكه بيمهائى در كار بوده است ، كه از گفتن فزونىها و پراكندن دانش و ستودنىهايش ، روىگردان مىكرده ، و انگيزههاى فراوانى به پنهان داشتن آنها وامىداشته است ، و نيز كسى نبوده است ، كه دارائى به دستش باشد ، تا براى چشمداشت ، به دريافت آن چنين سخنانى را پراكنده سازند .
و چنانچه هر دوى اينها در كسى مىبود ، كه گفته شود ، او چنين سخنانى ، ساخته است ، اينگونه چشمداشت و ترس انگيزهاى نبود ، كه به ساختن و پراكندن همين يك آگهى برانگيزاند ، مگر بر آن سازش شده باشد ، كه آن را ما نادرست
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 839
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٨٣٩