و مىبايست روا باشد ، به آگهى دادن از آيندههائى كه وابسته به دين هم نيستند ، و به راست گفتن در آن ، نيز فرمان بدهد . و ميان كسى كه به اينها فرمان مىدهد ، با ديگرى كه به كار نارواى ديگر ، و آن برگزيدن امام است ، فرمان بدهد ، هيچ جدائى نيست . و نادرستى گفتار او از همين سخن دانسته شد ؛ زيرا با نبودن هيچ راه و نشانى ، فرمان دادن هريك از ما به ديگرى كه از خبرهاى پنهان از او آگهى بدهد ، و راست هم بگويد ، آشكار مىدانيم بد است ؛ هرچند گمان بيشترش بر اين باشد ، كه به پيشآمد و برخورد در همهء آنها راست خواهد گفت .
بدان سيد مرتضى - خدايش بيامرزاد - در كتاب ذريعه ، روا دانسته است ، هرگاه خداوند برتر از همه چيز ، از گزارشات گروهى بداند ، آنان در برگزيدن كارها و فرمانهاى دينى و برگزيدن پيمبران به آنچه راست ، و درست است ، برخورد خواهند كرد ، و بر زبان پيمبر پيشين هم ، ايشان را به اين آگهى داده باشد ، روا خواهد بود ، آنان را به برگزيدن آنها فرمان بدهد . اما ميان كارهاى كم با بسيار جدائى گذاشته است ؛ زيرا برخوردى به سخن راست پى بردن به روش هميشگى مردم بازگشت مىكند ، و مىشود پيش بيايد ، كسى برخوردى به خبرى پى ببرد ، و راست باشد ؛ اما در آگاهىهاى بسيار ، به پيشآمد پى بردن و راست بودن آن ، درست نمىشود .
و او كارهاى دينى و جز آن را هم ، بر همين پايه نهاده است .
و سخن استوارتر پيش من اين است ، كه هيچ جدائى ميان كم و بسيار آن نيست ؛ زيرا هرگاه ، كارهاى دينى از نيكىهاى درست و راست پيروى كنند ، مىشود روا باشد ؛ خداوند برتر از همه چيز از گزارشات مردمى بداند ، جز چيزى كه براى آنان نيك است نخواهد برگزيد ، چه كم و چه بسيار باشد ، پس اگر برگزيدن آنان را در كارهاى كم روا بدانيم در بسيارش هم ، روا خواهيم دانست ؛ و چنانچه از روا داشتنش در بسيار ، خوددارى كنيم ، بايد در كارهاى كم نيز ، از آن خوددارى كنيم ؛ زيرا دليلى نداريم ، بسيار و كم را از هم جدا گردانيم ؛ پس همگى در آن يكسانند .
اما جدائى ميان آگهى يافتن كسانى ، به يك خبر يا خبرهاى بسيار كه به كارهاى دينى وابستگى ندارد ، در آگهىهاى كم ، رواست به آنچه راست است پى ببرند ، و
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 820
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٨٢٠