بهانهجوئىها را از ميان برمىدارد .
اين سخن از آن روى ناگفتنى است ، كه همهء مسلمانان بر بيشتر فرمانهائى كه هست ، گرد نيامدهاند ، و بر يكانهائى از آنها گرد آمدهاند ؛ پس بر هريك از آنها همگى گرد نيامده باشند ، و دليل ديگرى هم كه درستى آن را برساند ، نيابيم ، ناگزير بايد به گفتار كسى كه از بيراهه رفتن و فراموشكارى ، بازداشته شده باشد ، باز گردند ؛ پس اين نخستين عيبجوئى در آن است .
پس از آن ، مىگرئيم ، چنانچه بينديشيم ، در ميان كسانى كه بر چيزى گرد آمدهاند ، هيچكس نباشد كه از بيراهه رفتن و فراموشكارى بازداشته شده باشد ، گرد آمدن همهء آنان بر آن دليل بر درستيش نيست ؛ زيرا چون روا مىباشد ، هريك از آنان بيراهه برود ، و آهنگ داشته باشد ، سخن نادرست بگويد ، پس همهء آنان همان يكانهايند ، و همچنان كه يكانها روا بود ، بيراهه بروند ، و گفتن سخن نادرست را آهنگ كنند ، بر همهشان نيز همان روا خواهد بود « 1 » .
پس اگر ادعا كنند : از پيمبر رسيده و شنيده شده است ، كه هركارى روا باشد ، از مسلمانان در آن ، بيراهه رفتن سر بزند ، بيم اين نيست از آنان سر بزند ؛ زيرا خداوند برتر از همه چيز ، از گزارشات آنان آگاه است و مىداند هرگاه ، همگى بر يك چيز گرد آيند ، بيراهه رفتن را هيچ برنمىگزينند .
گفته خواهد شد : بيراهه نرفتن آنان پذيرفته نيست ، و كسى كه جز اين را مىگويد ، بايد دليل بياورد . پس اگر سخن خداوند برتر از همه چيز را دليل بياورند ، كه فرمود :
« وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ ، نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِيراً »
« 2 » .
و گفتند خداوند برتر از همه چيز ، بر پيروى كردن از هر راهى به جز راه مؤمنان
هامش
( 1 ) از اين گفتار شيخ برمىآيد كه او حجيت اجماع را براى اين مىداند ، كه خود امام يكى از كسانى است كه حكمى را درست دانستهاند ، پس او دخولى مسلك است .
( 2 ) سوره نساء - آيه 115 .