نرساند ، زيان بزرگترى ، به او خواهند رسانيد ، بايد آن زيان كم را به خود برساند ، تا از زيان بزرگتر از آن پيشگيرى شود .
و براى همين است ، كه اگر او را به ناخواه ، بر كشتن خودش ، وادارند ، خودكشى بر او روا نمىباشد ؛ زيرا كشته شدن ، بالاترين زيانهائى است ، كه هر كسى از آن مىترسد .
اما به ناخواه واداشتن بر ماندن در شهر و ديارها ، به مانند كارهائى است كه از ماندن در آن شهر ، جدا نمىشود ؛ پس اگر از كارهائى است كه اگر به ناخواه وادار به انجام دادنش شوند ، روا مىگردد ، ماندن در آنجا هم با وادار شدن به آن روا مىشود ؛ و به مانند اين است ، كه به خود آن كارها به ناخواه وادار شده باشند ؛ مانند اين كه كسى را به ناخواه ، وادار كنند ، در شهرى بماند ، كه در آنجا نياز به آشاميدن شراب ، و خوردن گوشت خوك ، و جز آن پيدا خواهد شد ، و اگر به ناخواه ، به خود اين كارها وادار شوند ، روا مىگردد ؛ پس ماندن در آنجا هم روا خواهد شد .
اما اگر كسى به ماندن در شهرى به ناخواه وادار شود و با ماندن در آنجا از انجام دادن كارهائى كه اگر به ناخواه ، بدان وادار شوند ، دگرگونى نمىپذيرد ، جدا نخواهد شد ماندن در آنجا هم ، روا نمىگردد ؛ مانند كشتن مردم ، و در اين هنگام ماندن در آنجا روا نمىشود .
اما ، ماندن در شهرى كه بايد سخن كفرآميز ، از خود آشكار كند ، و نتواند آن سخن را نادرست ، بنماياند ، گروهى گفتهاند ، ماندن در آنجا به هيچ گونه روا نمىشود ، و بايد از آنجا به جاى ديگر برود .
ديگران گفتهاند ، كسى كه در سرزمين كافران مىماند ، اگر از اين نترسد ، كه با آشكار نكردن سخن كفرآميز گرفت و گيرى برايش پيش آيد ، رواست در آنجا بماند ، هرچند كسان ديگر سخن كفرآميز را آشكار بگويند ، و او نتواند ، سخنان آنان را نادرست بنماياند ، پس بهانهجوئى او ، از اين كه از بدگوئى آن سخنان دست باز مىدارد ، پذيرفته است ، و رواست در آن سرزمين ماندگار گردد . و اگر روا باشد بگوئيم ، بهانهجوئى او ، در خوددارى كردن از بد گفتن به سخنان كفرآميز ، پذيرفته
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 676
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٦٧٦