زيرا او براى انگيزههاى درست و خوب ، در آنجا ماندگار است ؛ هرچند نتواند از كارهاى بدى كه آشكار انجام داده مىشود ، بدگوئى كند .
در سراى كفر ماندن ، جز بر آن گونه كه از كافران ، جدا شناخته شوند ، و چنين وانمود نكنند ؛ كه از آنان هستند ، روا نمىباشد ؛ زيرا كسى كه از آنان جدا شناخته نشود ، خودش را دسترس اين نهاده است ، كه هرچه با كافران رفتار مىشود ، با او هم همان رفتار شود ؛ به اين كه او را بكشند ، يا با او كارزار كنند ، و از بردن دارائى بازمانده پس از مرگ خويشانش ، او را جلوگيرى كنند ، و در گورستان مسلمانان او را به خاك نسپارند ، و ناگزير بايد به يكى از چگونگىها از كافران شناخته شود ، و از آنان جدا باشد .
اما سراى دو تا است : يكى سراى مسلمانى ، و ديگرى سراى كافر بودن . و آنچه از گفتن سراى خواسته مىشود ، رفتارى است كه با مردم سراى انجام داده مىشود ؛ زيرا سراى كه خانهها مىباشد ، هيچ رفتارى با آن انجام داده نمىشود . و هنگامى كه مىگوئيم سراى مسلمانى چنين آهنگ مىكنيم ، كه با مردم آنجا رفتار مسلمانى مىشود . و هر مردهاى در آنجا بيابند ، دارائى بازمانده از او به خاندانش مىرسد و بر او نماز مىخوانند و در گورستان مسلمانان به خاك سپرده مىشود ، و اگر در آن ديار ، نوزادى از زمين بردارند ، آزاد به شمار مىآيد ، و چنانچه چيزى از زمين بردارند ، بدون دسترنج از آن مردم نمىباشد ، و به همين گونه رفتارهاى ديگرى كه با مسلمانان مىشود با آنان هم انجام داده مىشود . و هرگاه بگوئيم ، سراى كافر بودن ، عكس آن است .
و چنانچه از كسى نشانىهاى مسلمانى آشكار گردد ، هرچند ، در سراى كافران ماندگار باشد ، مىگوئيم او مسلمان است ، و اگر نشانىهاى كافر بودن از كسى آشكار گردد ، اگرچه در سراى مسلمانى ماندگار باشد ، او را كافر مىدانيم .
پس نشانىهاى گرويدن به مسلمانى را بر نشانىهاى همهء مردم ديار پيشتر ، به شمار مىآوريم ؛ زيرا نشانىهاى همگى ، ويژگى بيشتر دارد ، و هنگامى به نشانىهاى همه بازگشت مىشود ، كه نشانىهاى گرويدن به مسلمانى در آن كس نباشد .
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 678
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٦٧٨