از جان ، از بدى به خوبى دگرگون مىشود ؛ زيرا آشكار كردن سخن كفرآميز ، به حكم عقل و از شنيدنىهاى شرعى بد است ؛ و جز با دليلى كه از شرع رسيده باشد ، از بدى به خوبى ، دگرگون نمىشود ؛ و همانا همهء مسلمانان بر آن گرد آمدهاند ، كه هركس ، با آشكار نكردن سخن كفرآميز از جان بترسد ، آشكار كردن سخن كفرآميز از او ، خوب است . اما با ترسيدن از اين كه اندامى را از دست بدهد ، يا زخمى به او برسد ، يا دارائىاش از دست برود ، هيچ دليلى يافت نشده ، كه ترس از اينها جاى ترسيدن از جان باشد ، و بنابراين ، همان گونه كه اگر به ناخواه ، به آشكار كردن سخن كفرآميز وادار نمىشد ، آشكار كردنش بد بود ، با ترسيدن از آنها ، نيز بايد ، به همان گونه كه بد بود ، باز هم بد باشد .
و نمىتوان ترسيدن از نابود شدن دارائى و از دست دادن اندام ، و بيم از زخم رسيدن را ، به ترسيدن از جان ، مانند كرد ؛ زيرا بنابراين مىبايست ، آشكار كردن سخن كفرآميز ، با رسيدن آزار كمى كه از ناسزا شنيدن ، و درشتى ديدن و جز آن است ، خوب باشد ؛ و چنين چيزى نادرست است .
اما شرط دوم را براى اين آورديم ، كه اگر بتواند از دست كسى كه او را ترسانده است رهائى يابد بدون گفتگو ، به ناخواه بر انجام دادن آن كار ، وادار نگرديده ، و به زور ، بر او بار نشده است .
اما شرط سوم ، كه بايد ، كارى كه به انجام دادنش ناچار مىشود ، از كارهائى باشد ، كه با وادار شدن بر آن ، از بدى به خوبى دگرگونشدنى باشد ، دليلى كه براى ثابت كردنش هست و بر آن تكيه مىشود ؛ آن است كه به ناخواه وادار شدن ، در كارهائى پديد مىآيد كه براى رهائى يافتن از آنچه بيم داده شده است ، از كسى كه به انجام دادن ، يا دست بازداشتن از آن ، وادار گرديده سر بزند ؛ و به كارهائى كه در دل انجام مىگردد ، به ناخواه نمىتوان كسى را واداشت . و در كارهائى به ناخواه وادار كردن درست مىشود ، كه از اندامهاى بيرونى سر بزنند ؛ و جز خداوند برتر از همه چيز ، كسى نمىتواند ديگرى را بر كارهائى كه در دل انجام مىشود ، وادار كند . و از خداوند كه در بزرگى از همه چيز برتر است ، به ناخواه كسى را به كار بد
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 669
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٦٦٩