سخن كفرآميز را با ترس از جان ، ناپسند دارد ، و گفتار ايمانآميز را آشكار گرداند ، و سخن كفرآميز را آشكار نكند و جاهاى ديگرى به مانند آن كه گرامى شدن دين در آن باشد ، به همين گونه است ؛ و سخن نخست ، استوارتر است ؛ زيرا گفتيم از هر كارى خرابى و تباهى پديد آيد ، بد است .
اما شرط پنجم كه نبودن ترس از دارائى باشد ، سخن درست چنان كه گفتيم اين است ، كه هرگاه گمان بيشترش بر اين باشد كه اگر از كار نادرست بدگوئى كند ، ستمگرى ، دارائىاش را مىگيرد ، در اين هنگام ، واجب بودن و خوب بودنش با هم از كار مىافتند ؛ زيرا اين بدگوئى كردن از آنجا كه كار بد ، از آن پديد مىآيد ، و اگر بدگوئى نشود ، كار بد سر نمىزند ، تباهى رساندن است ، كه هيچگاه خوب نخواهد شد . و اين گفتار سخن كسى را كه مىگويد ، بردبارى كردن بر گرفتن دارائى ، خوب است ، و پسنديده است ، نابود مىگرداند .
زيرا ما آشكار كرديم نابود شدن دارائى خرابى و تباهى است ؛ و هيچگاه خوب نمىباشد . و ترسيدن از بريده شدن يكى از اندامها ، يا ترسيدن از اين كه او را بزنند ، نيز به همين گونه است ؛ زيرا بريده شدن اندام كار بدى است ؛ و سخن كوتاه اين است كه هرگاه گمان بيشتر برود ، اگر بدگوئى كند ، به سر زدن كار بد مىكشد ، و اگر بدگوئى نكند ، كار بد سرنمىزند ، بدگوئى كردن ، كار بدى است ؛ زيرا خرابكارى مىباشد . و هيچ جدائى ميان اين نيست ، كه بدگوئى كردن از كار نادرست ، بدىهاى اندكى به بار آورد ، يا كارهاى بسيار بدى از آن سر بزند ؛ مانند اين كه دارائى كمى را به ستم بگيرند ، يا زخم اندكى به بار آورند ؛ و يا دارائى بسيارى را بگيرند ، و اندامى را ببرند ؛ زيرا بدى بدگوئى كردن ، دگرگون نمىشود . و بنابراين بردبارى كردن ، بر از دست دادن دارائى كم ، هرچند گرامى شدن دين ، در آن باشد ، كار بدى است ؛ زيرا جز تبهكارى چيز ديگرى از آن پديد نمىآيد .
و كسى نمىتواند بگويد : اگر با ترسيدن از نابود شدن دارائى ، به مانند هنگامى كه از جان بترسد ، واجب بودن بدگوئى كردن از كار نادرست ، از ميان برود ، مىبايست نماز و روزه ، و همه پرستشهاى عقلى و شرعى نيز هنگام ترس از
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 664
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٦٦٤