وادار نمايد ، در هر زمانى باشد ، از سبك شمردن او روگردان مىكند ، و بزرگ وانمودن و سبك شمردن با هم در كسى ، ناشدنى است با هم گرد آيند ، كه بخواهد به زيد ، سودى برساند و او را شاد كند ، يا از كسانى باشد كه از او سود و زيانى مىبرد .
اما كسى كه مىخواهد ، آنچه او سزاوار است دربارهاش انجام بدهد ، چه سود او يا زيانش باشد و از او سود و زيان هم نمىبرد ، مىشود كه هردو كار را در بارهاش انجام بدهد . و هيچيك از اين دو كار او را از ديگرى روگردان نمىكند ، و چه جدائى ميان اين است كه كسى اين سخن را در ستودن و سرزنش كردن بگويد ، يا كه اين سخن را دربارهء دردناك كردن و خوشى رساندن بياورد و بگويد انجام دادن يكى از اين دو از آن ديگرى ، روگردان مىكند ، و هيچ گفتگوئى در اين نيست كه دردناك كردن و خوشى رساندن ، در يك زمان از سوى يك نفر ، روا مىباشد ، و اين دو كار ، يك ديگر را از ميان نمىبرند .
و پيش ابو هاشم چنين است كه هركس ، به ديگرى نيكى برساند ، براى نيكى رساندنش سزاوار سپاسگزاردن خواهد شد ، با گونهاى از بزرگ وانمودن او ، هرچند كافر باشد يا گناه بزرگ انجام داده باشد و سزاوار شكنجه دادن و كوچك شمردن باشد ، پس پيش او سزاوار بودن بزرگ وانمودن و كوچك شمردن ، هردو در يك نفر با هم گرد مىآيند و يكديگر را نابود نمىگردانند .
و ابو هاشم كه مىگويد ، بزرگ وانمودنى كه در برابر بخشش خوشىها باشد به جز آن بزرگ وانمودنى است ، كه براى فرمانبردارى كردن سزاوار مىشوند ، اين سخن راهى است كه نبايد بدان نگريست ؛ زيرا اگر بزرگ وانمودن و سزاوار بودن يكديگر را از ميان ببرند ، از اين روى است كه اين بزرگ وانمودن است و آن ديگرى كوچك شمردن مىباشد ، نه آنكه به دستآويزهاىشان بازگشت كند .
پس اگر روا باشد در يكجا با هم گرد آيند ، روا خواهد بود در همهجا با هم گرد آيند ، و براى همين است كه ابو على مىگويد هريك از اين دو ديگرى را ناچيز مىگرداند .
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 576
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٥٧٦