و موجود بلا آغاز برتر از همه ، در كارهائى كه به آن فرمان مىدهد ، اينگونه نمىباشد .
پس اگر بگويند : آيا پيش شما چنين نيست كه دردناكىهائى را كه او پديد مىآورد ناگزير در آن چيزى در نظر گرفته و تاوان مىدهد ، پس در آنچه به آن فرمان مىدهد ، يا روا مىدارد بايد همين را بگوئيد ، و اگر چنين باشد ، آن كار را يا بايد انجام داد ، و يا انجام دادنش از انجام ندادن بهتر است . اما كارى كه انجام دادن و ندادنش ، يكسان باشد ، در ميان نيست . و همانا دانستيم گاهى سر بريدن چهارپايان اينگونه است كه انجام دادن و ندادنش يكسان است .
خواهيم گفت : سر بريدن چهارپايانى كه روا داشته شده ، براى ديگرى جز كسى كه آن را سر مىبرد ، مهربانى مىباشد ؛ زيرا بنابر آنچه در گذشتهها آشكار كرديم ، هيچيك از ما ناگزير نيست ، كه بايد به ديگرى مهربانى كند . پس هرگاه براى جز كسى كه آن را سر مىبرد ، نيك باشد ، و خداوند برتر از همه ، بداند كه سر بريدن ، انجام خواهد شد ، نيك بودن آن درست گرديده است ، اما هرگاه خداوند بداند كه او سر بريدن را انجام نخواهد داد ، خداوند برتر از همه ، كار ديگرى انجام خواهد داد ، كه در نيك بودن جانشين آن گردد .
و نيز پرداختن تاوان دينى ، و مادى دردناكى را از بيهوده بودنش بيرون مىبرد ، آيا نمىبينى براى سودهاى اين جهانى با پذيرفتن پرداخت تاوان ، خوب مىباشد كه ديگرى را دردناك كنيم .
و شدنى است كه آنچه سر بريدن را از بيهوده بودنش بيرون مىبرد سودى باشد كه از خوردن آن جاندار سر بريده شده ، حاصل مىگردد .
و انجام دادن هيچ كارى اگر چه خوب باشد ، براى نيك بودنش در سودهاى اين جهانى واجب نيست . و هرگاه خداوند برتر از همه ، كسى را ناچار گرداند ، كه زيانى به ديگرى برساند ، خود او نيز تاوان آن را مىپذيرد ؛ زيرا ناچار كردن به آن ، از فرمان دادن و روا داشتن استوارتر مىباشد . و بنابراين هرگاه خداوند ، كسى را ناچار گرداند ، كه از سرماى سخت ، روى خارها بدود ، تا پناهگاهى بدست آورد ، به
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 509
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٥٠٩