پس اگر بگويند : هرگاه دانسته شده باشد ، چنانچه دردناكش نكنند چهار - پائى او را خواهد كشت و اگر دردناكش كنند از كشته شدن او پيشگيرى خواهد شد ، پس چرا روا نباشد كه او را دردناك گردانند ، و نمىتوانند بگويند اين كشته شدن به او مهربانى مىباشد ؛ زيرا ما چنين انديشيديم ، چيزى او را دردناك گردانيده كه به او تكليفى داده نشده است .
خواهيم گفت : دردناك كردن او روا نمىباشد ؛ زيرا او مىتواند چهارپا را از دردناك كردن خودش جلوگيرى كند ، و اگر چهارپا او را دردناك نگرداند ، هيچروئى براى خوبى اين دردناك كردن نيست .
سخن درست اين است كه موجود بلا آغاز برتر از همه ، در مردمى كه به ساليان خردمندى رسيدهاند ، و در كودكان و چهارپايان ، دردناكى پديد نمىآورد ، مگر براى هشيار كردن به چيزى باشد ، و يا ناگزير بايد ، چيزى در برابرش داده شود ؛ زيرا با هشيار كردن به چيزى ، از بيهوده كارى بيرون مىرود ، و با دادن چيزى در برابرش از ستمگرى بيرون مىشود .
و كسانى هستند كه گفتهاند هر دو كار را انجام مىدهد ، و سخن نخست ، درستتر است ؛ زيرا خداوند برتر از همه ، با انجام دادن كارى كه بايد از او سر بزند ، بايد علت واجب بودنش را آهنگ كند ، نه خود واجب بودنش را و هرگاه دردناك كردن مهربانى باشد ، تكليف كردن مهربانى بودنش را پديد مىآورد ؛ زيرا تكليف كردن نيكى رساندن است ، پس بايد با دردناك كردن همان تكليف كردن را آهنگ كند ، نه چيز ديگر را ، و همانا چيزى كه در جاى دردناك كردن داده مىشود ، پيرو آن است ؛ زيرا در جاى دردناك كردن چيزى داده مىشود تا از ستمگرى بودن بيرون برود .
و ميان مردم كسانى هستند كه روا مىدانند خداوند برتر از همه كسى را دردناك كند تا به جاى آن چيزى بدهد نه براى چيز ديگرى جز آن ؛ و اين سخن نادرست است ؛ زيرا چيزى كه به جاى دردناك كردن داده مىشود ، خوب است مانندش را در آغاز بدهد ؛ پس روا نمىباشد كه براى دادن چيزى كسى را دردناككنند و دادن
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 499
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٤٩٩