جدائى ميان آنها آشكار است .
پس اگر بگويند : آيا روا نيست كه خداوند برتر از همه ، براى اين كه مىداند عمرو به زيد زيان خواهد رسانيد ، او را دردناك كند ، تا از زيانى كه عمرو از راه ستمگرى به او مىرساند پيشگيرى كند ؛ زيرا خداوند برتر از همه ، مىداند اگر زيد را دردناك نكند ناگزير ، عمرو اين زيان را به زيد خواهد رسانيد .
پس اگر خداوند او را دردناك كند عمرو از ستم كردن به زيد ، خوددارى خواهد كرد .
خواهيم گفت : خوبى دردناك كردن زيد ، و اين كه بايد او را دردناك كند ، مهربانى بودن آن است ؛ و براى جلوگيرى كردن از زيان نمىباشد ؛ و مهربانى را براى انجام شدن تكليف بايد به جا آورد .
و براى همين است كه برابرى ميان دو دردناكى كه با يكى از ديگرى پيشگيرى مىشود نبايد در مهربانى بودن برابر باشند ؛ زيرا گاهى مىشود كه دردناكى بسيارى را براى مهربانى بودنش بايد پديد آورند ، تا اندكى از ستمكارى را از ميان بردارند .
و براى همين است كه براى از ميان بردن ستمى كه دربارهء ديگرى به جز شخص دردناككننده ، رفتار مىشود ، بايد اينگونه مهربانى را انجام بدهند .
و نيز هرگاه با دردناك كردن زيد ، او كار بد را نخواهد برگزيد ، اگرچه نه ستمى در ميان باشد و نه زيانى ، بايد او را دردناك كنند ؛ پس از اين سخن دانسته شد كه علت خوبى دردناك كردن زيد پيشگيرى از زيان نيست ، و چيز ديگرى است .
پس اگر بگويند : هرگاه ، خداوند برتر از همه بداند اگر كسى را دردناك گرداند از انجام دادن كار بدى كه با انجام دادنش سزاوار شكنجه ديدن خواهد شد ، خوددارى خواهد كرد ، و با اين كه چون ، برابر اين دردناك شدن هم شكنجه ديدن كه بزرگترين زيانها مىباشد از او پيشگيرى مىشود ، و برابر دردناك شدن هم سزاوار چيزى نمىگردد ، پس آيا رواست كه خداوند برتر از همه ، به راه پيشگيرى كردن از زيانى كه شكنجه شدن است ، او را دردناك گرداند ؟
خواهيم گفت : هرگاه اين زيان رساندن براى از ميان رفتن كارهاى بد ، مهربانى
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 496
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٤٩٦