در اين كه دردناك كردن را از زيان بودن بيرون مىبرد ، بايد بهمانند سود بردن باشد ؛ زيرا كسى كه در پارهاى از كارها مانند دادوستد كردن و جوياى دانش شدن ، هنگامى كه رنج آن را بر خود هموار كند و گمان سود بزرگ بردن را داشته باشد ، آنچنان كه اگر از آن سودى به دست آورده شده باشد ، او را به خود زيانرساننده نمىگويند ، پس گمان بردن ، در اين كه دردناك كردن را از زيانرسانى بيرون مىبرد ، و در اين كه بر خود همواركردن دردناك شدن خوب است ، جانشين دانا بودن به سود بردن مىشود .
و همانا ما در گذشتهها آشكار كرديم كه دردناك كردن ، براى آن سودرساندنى كه با همهء زيان برابرى كند ، يا با آن دردناك كردن از زيان بزرگتر پيشگيرى شود ، يا از روى سزاوار بودن انجام گردد ، و يا براى پيشگيرى كردن هريك از دو كس كه مىخواهند به هم زيانرسانى كنند ، باشد ، كار خوبى است .
و دليلى كه مىرساند اگر دردناك كردن براى سودى باشد كه با همهاش برابرى كند كار خوبى است ، همان است كه هرگاه گمان بيشتر ، بر اين باشد كه با بيرون كردن پارهاى از دارائى خودمان ، مانند سراى و زمين و آب ، و كالاها ، با گرفتن چيزى به جاى آنها ، سود بيشترى به ما برسد ، يا بدانيم آن سود بيشتر را مىبريم ، آشكار دانستيم كه كار خوبى كردهايم ، و نابود كردن سود ، به بيرون كردن آنها از دارائى خودمان ، براى سودى كه با گرفتن چيز ديگرى به جاى آن ، براى ما حاصل مىشود ، كار خوبى است ؛ و خردمندان در خوبى آن گفتگوئى ندارند .
و براى خوبى اين گونه به درد آوردن ، شايسته است كه به سودهاى آن دانا باشد ، يا به آن گمان برده باشد ، نه آن كه سود آن كار ، به دستش رسيده باشد .
دليل بر درستى اين سخن آن است كه اگر در آن سودى وجود داشته باشد و به آن دانا نباشد ، و گمان هم به آن نبرده باشد ، بر خود هموار كردن اين دردناكى ، خوب نيست ؛ و هنگامى كه به آن سود دانا شده ، يا به آن گمان برده باشد ، بر خود هموار كردن اين دردناكى خوب است ، پس دانسته شد كه خوبى آن براى همان
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 488
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٤٨٨