يافت ، و در بسيار راه نيافت ، و بر يك روى باشد ، و بر روى ديگرى نباشد ، اما چيزهائى كه براى اين جهان نيكوترند ، چنين نيستند زيرا چيزهاى نيكتر در اين جهان به سودها و شهوتها بازمىگردد ، و گونههاى اين دو پايان ندارند .
پس اگر بگويند : هراندازه از كارهائى كه براى دين در آنها نيكى بيشتر باشد ، روا دانستهاند از آنچه انجام گرديده هرچه ممكن باشد بيشتر شود ، تا آنجا كه بر هيچ اندازهاى نايستد و پايانپذير نباشد .
خواهيم گفت : كارهائى كه مردم تكليف شده ، در هر زمانى بايد انجام بدهند بايستى پايان داشته باشد ، و مهربانى در اين دو نيز بايد پايان داشته باشد ؛ و كارهاى گوناگونى كه با بودن آنها فرمانها انجام مىيابد ، مهربانى مىباشند ؛ و هرچه بيشتر از آن اندازه باشد ، صفت مهربانى را ندارد ؛ پس چگونه مىشود كه واجب گردند و كارهاى مستحب كه با اندامها انجام مىشوند ، نيز بايد در هر زمانى پايان داشته باشند ، پس آنها نيز به كارهاى واجب مىپيوندند .
اما كارهاى مستحب كه در دل انجام مىگردند بىشمارند ، مانند آهنگ كردن كارهائى كه فرمانبردارى مىباشند در آينده ؛ و از اينروى كه بىشمارند لازم نمىآيد كه مهربانيهاى بىپايان انجام گردد ؛ زيرا هنگامى كه آهنگ كردن كار بسيار گردد و افزايش يابد ، كارها از يكديگر شناخته نمىشوند ، تا درست باشد در آنها مهربانى شود ؛ براى اينكه مهربانى برانگيزاننده است و چيزى كه برانگيزاننده باشد ، جز به كارهائى كه جدا از يكديگر باشند ، و خود آنها را بنمايانند ، برنمىانگيزاند .
و نيز نادرستى گفتن اين سخن را كه خداوند برتر از همه بايد آنچه به زندگانى اين جهان نيكتر است انجام بدهد ، به اين دليل نيز ثابت كردهاند كه اگر چنين باشد مىبايست خداوند برتر از همه با نيكىهائى كه رسانده است سزاوار سپاسگزارى نشود ، و سزاوار پرستش هم نگردد ؛ زيرا پرستش كردن چگونگى سپاسگزارى كردن است .
و اينكه نبايد سزاوار سپاسگزارى و پرستش شود ، از اينروى است كه با انجام دادن كارى كه بايد انجام داده شود ، كسى سزاوار سپاس نمىگردد . و جز با
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 472
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٤٧٢