فرزندانش ، بر مسلمانان روا مىباشد .
دوم - اعتقاد به منافق بودن گنهكار
حسن بصرى از كسانى بود ، كه او هم ايمان را مشتمل بر سه جزء مىدانست ، و ظاهر و باطن هردو را جزء ايمان مىشمرد ، و اختلافى كه با خوارج داشت اين بود ، كه مىگفت كسى كه گناه كبيره مىكند ، مؤمن حقيقى نيست ، اما به ظاهر مؤمن است ، و كسى كه ظاهر و باطنش يكى نباشد ، منافق است و او در ظاهر مؤمن است ، هرچند در باطن كافر است .
سوم - روش اعتقاد به منزلت بين المنزلتين
و اصل بن عطا ، كه شاگرد حسن بصرى بود ، در اين عقيده كه شخص گنهكار به ظاهر مؤمن باشد و ايمان ، به ظاهرى و باطنى تقسيم شود ، با استادش مخالفت كرد ، و از او كنارهگيرى نمود ، و گروهى را تشكيل داد كه فرقهء معتزله نام يافتند .
او گفت پايگاه شخص گنهكار متوسط ميان كفر و ايمان است ، و اصل منزلت بين المنزلتين را به وجود آورد .
عقيدهء فرقهء معتزله در باب كفر و ايمان اين است كه ايمان داراى همان سه جزء است و هركس يك جزء از آن را نداشته باشد ، هيچ مؤمن نيست ، نه مؤمن ظاهرى است ، و نه مؤمن باطنى است ؛ اما حالت سومى براى ايشان هست ، كه بينابين كفر و ايمان است ، پس كسى كه مرتكب گناه كبيره شود ، نه مؤمن است ، و نه كافر است ، بلكه داراى حالتى متوسط ميان كفر و ايمان است ؛ و چون مؤمن نيست هيچگاه از عذاب جهنم ، خلاصى نخواهد يافت ، و بهشت نخواهد رفت ؛ زيرا بهشت جاى مؤمنان است ، و او مؤمن نيست ، اما توبهاش پذيرفتنى است ؛ و چنانچه توبه كند بهشت خواهد رفت ؛ زيرا به پايگاه ايمان بازگشت كرده است .
شخص گنهكارى كه توبه نكرده باشد ، كافر هم نيست ؛ زيرا در دلش معتقد به اصول دين است ، و به زبان هم اعتراف به آن دارد . و بنابراين جان و مالش محفوظ است . « 1 »
هامش
( 1 ) ملل و نحل شهرستانى جلد اول ص 64 .