به كار خوب شايستگى ستودن ، فراهم نمىشود ، مگر هنگامى كه خوبى كار ، از آن قصد شده باشد ، و اين جز با دانا بودن به آن ، درست نمىشود ، اما كار زشت چنين نيست ، زيرا به كار بد ، هنگامى سزاوارى نكوهش ، حاصل مىشود كه دانا به آن باشد ، يا بتواند به آن دانا گردد ، و براى شايستگى نكوهش ، نيازى به اين نيست كه كار را براى زشت بودنش ، انجام بدهد .
و نيازى نيست كه شرط كنيم بر پارهاى روىها ، تا از كارى كه ناچيز گرفته مىشود دورى جسته باشيم ، زيرا چنان كه گذشت ، ما چشمپوشى شدن از كارها را نمىپذيريم .
كار خوب ، بر دوگونه است ، يكى آن كه شخص دانا ، بدون آن كه ناگزير باشد ، اگر آن را انجام ندهد ، سزاوار نكوهش نگردد ، و ديگرى آن كه به سست كارى كردن در آن ، سزاوارى نكوهش فراهم شود .
نخست را « مندوب اليه » يا تطوع ( يعنى به رغبت انجام دادن ) مىگويند ، پس اگر سودى از آن به ديگران برساند ، نيكىرسانى و افزون دادن مىگويند ، و نام دادن آنها ، به مندوب و تطوع ، همه را فرا مىگيرد ، ليكن اين دو نام گفته نمىشوند ، مگر آن كه انجامدهنده را آگاه كرده باشند ، و يا آن كه توانائى بر آگاه شدن از آن داشته باشد .
و ميان كارهاى خداوند برتر از همه چيز ، نمونهاى براى كار خوبى كه سودش به ديگران نرسد ، وجود ندارد ، زيرا نتيجهء همه كارهاى او را ديگران مىبرند ، و اين گونه كارها را به نيكىرسانى و افزون دادن وصف مىكنند ، و كارهاى خوبى را كه به سستكارى كردن در آن ، سزاوارى نكوهش ، حاصل مىشود ، واجب مىگويند ، و در شرع ، آن را فرض و مكتوب ( يعنى فرموده و نوشته شده ) مىنامند .
كار واجب بر دوگونه است : يكى آن كه اگر خود همان كار را نكنند سزاوار نكوهش مىشوند ، و آن را واجب سختگيرى شده بر آن مىگويند ، و آن مثل باز پس دادن چيزى كه به ستم گرفته شده ، و مانند بازگرداندن سپرده است .
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 208
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٢٠٨