نمىخواهد ، و از مسامحهكارى خودش در نگهدارى چهارپا پوزش مىخواهد ، و براى همين است ، كه اگر شخص سوار ، همراه با چهارپا نباشد ، پوزش خواستن از او پسنديده نيست ، و اگر چيزى بگويد ، با او همدردى مىكند ، نه آن كه پوزش بخواهد .
و گفت و شنيد با فرقهء مجوس به سخن گفتن با ثنويه نزديك است ، و با هر دليلى ، وجود دو هستى بلا آغاز را نادرست ثابت كرديم ، به همان دليل ، بلا آغاز بودن وجود شيطان ، نيز باطل مىشود ، و نيز دليلى كه حادث بودن وجود جسمها را ثابت مىكند ، نوپديد بودن شيطان را نيز مىرساند ، زيرا فرقهء مجوس شيطان را جسم مىدانند .
اين گفت و شنيد با كسى است كه مىگويد وجود شيطان بلا آغاز است اما كسى كه او را حادث مىشمارد ، بايد سخنش را به اين گونه باطل كرد ، كه گفت :
از اين سه بيرون نيست كه يا خداوند برتر از همه چيز ، او را پديد آورده است ، و يا برابر با ياوهسرائىهائى كه دارند ، شيطان ، از انديشهء خداوند پيدا شده است ، و يا آن كه هيچ پديدآورندهاى ندارد .
هستى يافتن او بدون پديدآورندهاش ، به همان دليلى كه در گذشتهها آورديم باطل مىشود ، و گفتيم : هر نوپديد شدهاى ناگزير از اين است كه پديدآورندهاى داشته باشد ، و چنانچه پديدآورندهاش خدا باشد ، و بپذيريم كه خدا ريشهء وجود همه چيز است ، پس سخن آنان از راهى مىگذرد ، كه آفريدن بدىها مىگذرد ، زيرا شيطان پيش ايشان ، بر انجام دادن كار بد سرشته شده است ، و نمىتواند كار خوب انجام بدهد .
و ما كه مىگوئيم : شيطان آفريده شدهء خداوند است ، بر ما نيست كه بپذيريم خدا كار بد انجام مىدهد ، زيرا شيطان پيش ما توانا بر انجام دادن كار است ، و كارهائى كه مىكند ، به گزينش خودش ، انجام مىدهد .
و نمىشود كه شيطان از انديشهء خدا پديد آمده باشد ، زيرا ، ما آشكار كرديم كه چيزهاى نوپديد شده ، براى اين كه پديد آيند ، به كسى كه توانا و برگزينندهء
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 196
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص١٩٦