چكيدهء دلايل قاضى طباطبايى و مناقشهء آن
بنابر اين چكيدهء دلايل قاضى طباطبايى اينهاست :
1 . مشهور اين است كه بازگشت اهل بيت در اربعين اوّل انجام شد .
2 . طبق شواهد گوناگون تاريخى ، بازگشت در چنين مدّتى ممكن است .
3 . از آنجا كه جابر قبر امام حسين ( ع ) را در اربعين زيارت كرده ، بنا بر اين ديدار نيز در اربعين انجام شده است ، زيرا هيچ كس جز اين را نگفته و آنچه علما فهميدهاند همين است .
دربارهء اين دلايل بايد گفت :
اوّل اينكه اين شهرت كفايت نمىكند . به ويژه آنكه گفتيم علامهء مجلسى « 1 » نيز از آن چشم پوشيده و به طور كامل بازگشت در اربعين نخست را بعيد شمرده است .
دوم اينكه ، حقيقت اين است كه شواهد تاريخى گوناگونى كه شهيد قاضى طباطبايى ذكر مىكند - كه دلالت بر ميزان تتبّع و رنج فراوانى است كه برده است - مسأله را از صورت محال بودن خارج كرده و به شكل امرى ممكن در مىآورد ؛ و به اين ترتيب بنياد سخن محدّث نورى ويران مىشود . اما اين اندازه براى اثبات مقصود كفايت نمىكند ، زيرا مطلوب ما اثبات وقوع است نه امكان ؛ و امكان شىء اعمّ از وقوع آن است .
سوم اينكه ، درست اين است كه جابر قبر امام ( ع ) را در اربعين زيارت كرد ؛ ولى ما انجام ديدار را در اين روز نفى مىكنيم . به ويژه آنكه ابن نما و سيّد بن طاووس - اين دو منابع اصلى خبر ديدار هستند - زمان ديدار را تعيين نكردهاند . بنا بر اين مانيز ملازمهء ميان آن دو را نفىمى كنيم .
نظريهء برگزيده
آنچه به نظر مىرسد اين است كه جابر بن عبدالله انصارى ، آن صحابى بزرگوار عالم عارف آگاه كه رنج سفر را بر خود هموار ساخت و - در سنّ پيرى و با نابينايى - از مدينه به
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، ج 101 ، ص 334 .