پيش أزين ياد شد ، اين كتاب جز كتاب العلم الإلهي نمىتواند باشد .
برخى معتقدند كه رازي عقيدة به قدم بارى ونفس وهيولى ومكان وزمان را از صابيان حراني گرفته است .
أبو على أحمد بن محمد بن الحسن المرزوقي در كتاب الأزمنة الأمكنة ، وفخر الدين رازي در كتاب محصل أفكار المتقدمين والمتأخرين من العلماء والحكماء المتكلمين ، وعلي بن محمد قوشجى در شرح تجريد الكلام طوسي تصريح مىكنند كه حرنانيون پنج قديم را اثبات كردهاند ، دوتاى از آنها يعنى بارى ونفس ، زنده وفاعل هستند ومقصود از نفس آن چيزى است كه مبدأ حيات است ، يعنى أرواح بشريه وسماوية ، ويكى از آنها منفعل است وزنده نيست وآن هيولى است كه از آن جميع أجسام موجود تكوين شده ودوتاى ديگر نه زنده ونه فاعل ونه منفعلند ، واين دو عبارتند از خلأ ومدت ( در مرزوقى ) ، دهر وفضا ( در فخر رازي ) ، دهر وخلأ ( در قوشجى ) . « 90 »
أبو ريحان بيرونى مىگويد :
محمد بن زكرياى رازي قدمت پنج چيز را از أوائل يونانيان حكايت كرده است وآن پنج چيز عبارتست از بارى سبحانه ، سپس بترتيب نفس كلى وهيولاى أولى ومكان مطلق وزمان مطلق ، ومذهب أصيل خود را بر اين عقيدت بنيان نهاده است . أو فرق نهاده است بين زمان ومدت ، باين كه عدد ولوازم عدد كه تناهى باشد بر زمان واقع مىشود ، وبر مدت واقع نمىشود همچنانكه فلاسفه زمان را مدتي مىدانند كه أول وآخر دارد ، ولى دهر مدتي است كه أول وآخر ندارد ، وگفته است كه وجود اين پنج چيز اضطراري است زيرا آنچه محسوس است هيولى است كه مركب با صورت است وچون متمكن است مكان لازم دارد وچون معروض حالات مختلف است زمان مىخواهد ، زيرا برخى از اين
هامش
( 90 ) الأزمنة والأمكنة ، ج 1 ، ص 143 ؛ محصل ، ص 85 ؛ شرح تجريد الكلام ، ج 2 ، ص 178