حالات متقدم بر برخى ديگر است ، وبوسيلة زمان قدم وحدث واقدم واحدث دانسته مىشود وبرخى از موجودات زنده هستند ، پس نفس براي آنها لازم است ودر ميان آنها خردمندان وصنايعى در غايت استوارى وجود دارند ، پس خالقي حكيم ومتقن ومصلح لازم است . « 91 »
ناصر خسرو در زاد المسافرين مىگويد :
ومحمد بن زكريا پنج قديم ثابت كرده است ، يكى هيولى وديگر زمان وسه ديگر مكان وچهارم نفس وپنجم بارى سبحانه وتعالى عما يقول الظالمون علوا كبيرا . « 92 »
رازي در السيرة الفلسفية ، آنجا كه برخى از كتابهايش را بر مىشمارد ، اشاره به كتابهايى كه دربارهء هيولى نوشته است مىكند .
بيرونى از براي أو دو كتاب به نام كتاب الهيولى الصغير وكتاب الهيولى الكبير « 93 » ونيز كتابي در رد بر مسمعى ( مصمعى معروف به ابن أخي زرقان ) متكلم كه أو أصحاب هيولى را رد كرده است ، بر مىشمارد . « 94 »
به همين جهت است كه ناصر خسرو أو را از أصحاب هيولى شمرده وگفته است :
أصحاب هيولى چون ايرانشهرى ومحمد زكرياى رازي وجز ايشان گفتند كه هيولى جوهري قديم است . « 95 »
ناصر خسرو در كتاب جامع الحكمتين در مبحث ابداع وخلق ، مردم را به چهار گروه « دهريان » ، « أصحاب هيولى » ، « حشويان أمت » ( متكلمان
هامش
( 91 ) تحقيق ما للهند ، ص 163
( 92 ) زاد المسافرين ، ص 73
( 93 ) رسالة للبيرونى شماره 59 و 60
( 94 ) رسالة للبيرونى ، شماره 58
( 95 ) زاد المسافرين ، ص 73