خوانده است ، ومحتمل است كتابي را كه مسعودى به رازي نسبت مىدهد كه در سه مقاله بنا بر مذهب فيثاغورس نوشته شده ، « 82 » همين كتاب باشد واز آنجا كه رازي عقيدة خود را دربارهء قدماي خمسه در كتاب العلم الإلهي بسط داده ، تصور مىرود كتابي را هم كه طوسي وجرجانى به عنوان القول في القدماء الخمسة ياد كردهاند ، همين كتاب باشد . با اينكه دانشمندان بسيارى همت بر رد كتاب العلم الإلهي گماشتهاند ، مع ذلك از أصل كتاب چيزى براي ما نمانده است ومنقولات كتبي كه بر رد آن نوشته شده ، ما را تا اندازهاى به مضامين آن كتاب رهبرى مىكند .
ابن حزم اندلسى ( فت . 456 ه ) ، در كتاب الفصل في الملل والأهواء والنحل ، آراء وأقوال گروهى را كه معتقد بودند به اينكه عالم را مدبرى أزلي است ونفس ومكان مطلق كه خلأ باشد وزمان مطلق هميشه با أو بوده وهست وخواهد بود نقل مىكند ، وسپس نام سه تن را مىبرد كه أو با آنان در اين مسأله به مباحثه پرداخته ودر پايان مىگويد :
اين قول از محمد بن زكريا الرازي الطبيب اخذ شده وما كتابي جداگانه در نقض كتاب أو كه معروف به العلم الإلهي است نوشتهايم . « 83 »
ودر جاى ديگر از كتابش مىگويد كه در كتابي كه در نقض كتاب العلم الإلهي رازي نوشته است ، ثابت كرده است كه در عالم خلأ وجود ندارد ، وهر چه هست كرهء مصمته است وتخلخلى در آن نيست ، واز پس آن خلائى وملائى وچيزى نيست ومدت هم از آن وقتي است كه خدا فلك را احداث كرده است . « 84 »
هامش
( 82 ) التنبيه والاشراف ، ص 138
( 83 ) الفصل ، ج 1 ، ص 10
( 84 ) الفصل ، ج 5 ، ص 44