خود را پيش از آنكه بر حواس آشكار شوند تصور مىكنيم واز اين رهگذر آنها را چنان در مىيابيم كه گويى احساسشان كردهايم ، سپس اين صورتها را در افعال حسى خود نمايان مىكنيم ومطابقت آنها را با آنچه پيشتر تخيل وصورتگرى كرده بوديم پديدار مىسازيم .
چون خرد را چنين ارج وپايه ومايه وشكوهى است سزاوار است كه مقامش را به پستى نكشانيم ، از پايگاهش فرودش نياوريم وآن را كه فرمانرواست فرمانبر نگردانيم ، سرور را بنده وفرا دست را فرو دست نسازيم ، بلكه بايد در هر باره بدان روى نماييم وحرمتش گذاريم ، همواره بر آن تكيه زنيم ، كارهاى خود را موافق آن تدبير كنيم وبصوابديد آن دست از كار كشيم .
هيچ گاه نبايد شهوت را بر آن چيرگى دهيم ، زيرا شهوت آفت ومايه تيرهگى خرد است وآن را از سنت وراه وغايت وراستروى خود بدور ميراند وخردمند را از رشد وآنچه صلاح حال اوست باز ميدارد . بر عكس ، بايد شهوت را رياضت دهيم ، خوارش كنيم ، ومجبور ووادارش سازيم كه از امر ونهى خرد فرمان برد . اگر چنين كنيم خرد بر ما هويدا ميشود وبا تمام روشنايى خود ما را نور باران ميكند وبه نيل آنچه خواستار آنيم ميكشاند .
از بهرهاى كه خدا از خرد بما بخشيده وبدان بر ما منت گذاشته است نيكبختيم . « 78 »
أفكار فلسفي رازي را مىتوان از كتابهاى أو كه برخى از فقرات آنها به وسيله مخالفان رازي نقل شده به دست آورد ، از جمله كتاب أو كه در علم الهى است وخود أو در السيرة الفلسفية از آن نام مىبرد . اين كتاب را بيرونى به عنوان كتاب العلم الإلهي الكبير « 79 » وناصر خسرو به نام شرح العلم الإلهي وكتاب علم الهى « 80 » وموسى بن ميمون به عنوان الإلهيات « 81 »
هامش
( 78 ) رسائل فلسفية ، صص 17 و 18 و 19
( 79 ) رسالة للبيرونى ، ص 3
( 80 ) زاد المسافرين ، ص 52 ؛ جامع الحكمتين ، ص 137
( 81 ) دلالة الحائرين ، قطعه 6 ( به نقل از رسائل فلسفية ، ص 165 )