عوض را كلا يا به حسب شرط بردارد و اگر آنها پيشتر برسند او عوض نمىدهد . و او را محلَّل مىگويند به جهت اين كه اگر او نباشد سباق قمار مىشود ، زيرا كه يكى از متسابقين مىبرد و ديگرى مىبازد و امّا محلَّل پس نمىبرد و نمىبازد ، بلكه امر او با متسابقين است كه اگر در ضمن عقد شرط كنند با يكديگر كه مجموع عوض يا بعضى معيّنى [ معيّن ] از آن ، از محلَّل باشد اگر سبقت بگيرد ، جايز است و الَّا فلا . و جايز نيست ( 1 ) شرط كنند كه اگر عقب بماند مال بدهد . پس با وجود او سبق در ميانهء سه نفر مىشود كه مجموع ايشان روى هم رفته ( 2 ) ، برنده و بازنده نيستند و لكن اين وجه تسميه است . و مشهور است كه در وجه تسميه ( 3 ) اطَّراد و انعكاس شرط نيست .
پس صيغه بى محلَّل نيز صحيح است و قمار نيست . بلى اگر عوض را از براى اجنبى كه محلَّل نيز نباشد قرار دهند ، باطل است و همچنين است اگر براى لاحق قرار دهند زيرا كه فايدهء اين عمل ، تحريص مردم است بر تعليم
شرح
بعض عامّه اين را شرط دانستهاند و بدون آن عقد سابقه را صحيح نمىدانند پس محلَّل از جهت شرط بودن در نظر آنها عقد را حلال مىكند كه بدون آن مسابقه حرام است .
شرح
( 1 ) اين در متسابقين هم جايز نيست . شرح
( 2 ) مجموع متسابقين روى هم رفته برنده يا بازنده نيستند بلكه مىشود كه عوض را ديگرى بگذارد چنانچه گذشت پس از اينها هم مىشود كه برنده باشد و بازنده نباشد . شرح
( 3 ) قوله و مشهور است كه در وجه تسميه آه : اين مقدّمه نتيجه مفروضه را نمىدهد زيرا كه معنى اين مقدّمه آن است كه لازم نيست هر جا شرط باشد او را محلَّل بگويند و هر جا اسم محلَّل باشد شرط باشد و اين ربطى به اينجا ندارد . شرح فتأمّل