فصل پنجم : در بعضى از احكام قضاياى ضرورى
97 . لازم است كنه طرفين اوّليات مورد تصور باشد ، زيرا در قضيهء اوّلى كه واجب القبول است به چيزى بيش از تصور موضوع و محمول نياز نيست ، پس اگر اين خاصيت را يك خاصيت حقيقى ، و نه خاصيت مجازى ، در نظر بگيريم ، لازم مىآيد كه طرفين قضيهء اوّلى با تمام حقيقت خود مورد تصور قرار گيرند ، زيرا حكم ، اوّلى است ، و نفس توسط آن ، بين موضوع و محمول تصور شده حكم مىكند .
98 . قبلا گفتيم كه ، هرآنچه بهطور معقول به تصور آمده باشد ، در واقع تمام حقيقت نفس آن تصور شده است ، در غير اينصورت خلف يا سلب شىء از خود لازم مىآيد . پس قضيهء اوّلى ، حكمى است قائم به آن دو ، خواه غير آن دو وضع يا مرتفع شوند . پس اگر موضوع ، يا موضوع و محمول هردو با هم از وجهى معلوم باشند ، در اينصورت حكم بر اين وجه تصور شده قائم خواهد بود ، اعم از اينكه موضوع آن وجه ، وضع يا رفع شده باشد ، و در اينصورت اگر فرض كنيم كه حكم