از اثبات وجود شىء ، بىآنكه محتوايش فرق كند ، پاسخ مطلب ما حقيقيه ، يعنى حدّ شىء مىشود كه نشان ماهيّت شىء است .
ترتيب منطقى مطالب چنين است : ما شارحه ، هل بسيط ، ما حقيقيه ، هل مركّب ، لم اثبات ، لم ثبوت . بايد توجه داشت كه مطلب لم ( اعم از لم اثبات و لم ثبوت ) از جهتى بر مطلب هل ( اعم از هل بسيط و هل مركّب ) مقدّم و از جهتى ديگر متأخر است :
از اينجهت تقدّم دارد كه تا علت تصديق امرى روشن نباشد تصديق وجود مطلوب حاصل نمىشود ، و از اينجهت متأخر است كه طلب علت وجود چيزى بعد از وجود آن چيز مطرح مىشود . همچنين اين را نيز بايد در نظر داشت كه دو مطلب لم اثبات و لم ثبوت ، در مورد چيزى كه اقامهء برهان لمّ دربارهء آن ممكن باشد جمع مىشوند .
بهطور كلى نسبت بين مبادى و مسائل و براهين يك علم از يك سو و مطالب از سوى ديگر ، اين است كه ، مسائل علم عبارتند از : قضايايى كه در آنها محمولاتى بر موضوعاتى حمل مىشوند ، بنابراين در مسائل علم « اثبات شىء لشىء » صورت مىگيرد و اين امر مفاد هل مركّب است ؛ پس همهء مسائل علم از قبيل مطلب هل مركّب هستند . از سوى ديگر مىدانيم كه اثبات محمولات براى موضوعات از طريق حدود اوساط و براهين ممكن مىشود ، و حدّ اوسط همان مطلب لم است ، بنابراين براى اثبات مطالب هل مركّب ، مطلب لم را به كار مىبنديم ؛ يعنى يا علت وجود يا تصديق را بيان مىكنيم . پس براهين مورد استفاده در علم به مطلب لم مربوط مىشوند . همچنين پيش از شروع بحث دربارهء مسائل علم هم بايد تصور درستى از موضوع علم داشته باشيم ، كه اين همان مطلب ما حقيقيه است ، و هم بايد بدانيم كه موضوع علم وجود دارد ، و اين همان مطلب هل بسيط است . اين دو مطلب ، يعنى مطلب ما حقيقيه و مطلب هل بسيط جزو مبادى علم محسوب
برهان ( فارسى ) — صفحة 229
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٢٩