مىشوند .
*
( 73 ) . مبادى دوگونهاند : مبادى خاص و مبادى عام . مبادى خاص آن دسته از مبادى هستند كه به يك علم خاص متعلقند ؛ بهطور مثال ، اعتقاد به وجود حركت از مبادى اختصاصى علم طبيعى است ، يا اعتقاد به امكان تقسيمپذيرى هرمقدار تا بىنهايت از مبادى اختصاصى علم رياضى است . مبادى عام ، يا مبادى همهء علوم هستند يا مبادى عدهاى از علوم ؛ بهطور مثال ، اصل « در مورد هرچيزى يا ايجاب صادق است يا سلب » مبدأئى است كه در همهء علوم كاربرد دارد ، ولى اصل « اشياء مساوى با شىء واحد ، خود با يكديگر مساوىاند » مبدأئى است كه هندسه و حساب و هيئت و موسيقى در آن مشتركند . ( ابن سينا ، برهان شفاء ، ب 260 ، ص 195 ) .
مبادى خاص ، آن دسته از مبادى هستند كه موضوعشان موضوع علم يا نوعى از انواع آن يا جزء آن ، و يا عارض ذاتى آن است ، و اين نوع مبادى يا خاص همهء مسائل علم است يا اينكه فقط به يك يا چند مسأله از مسائل علم اختصاص دارند .
در صورت دوم ، مىتوان خود اين مبادى را از مسائل علم تلقى كرد ، زيرا مىتوان آنها را از طريق مسائل ديگر هم علم و براهين مربوط به آنها اثبات كرد ، و سپس مبدأ اثبات مسائل ديگرى قرار داد كه به آنها اختصاص دارند .
* ( 74 ) . اختلاف موضوعات علوم از دو حال خارج نيست : 1 . يا به اينصورت است كه موضوعات دو علم مفروض با يكديگر متباينند و هيچ تداخلى با يكديگر ندارند ؛ مانند موضوع حساب و موضوع هندسه ، يا اينكه موضوعات دو علم مفروض با يكديگر تداخل دارند ؛ در اينصورت ، 2 . يا موضوع يكى اعم است و ديگرى اخص ، يا 3 . داراى وجه اشتراك و وجه تباين هستند ؛ مانند موضوع علم طب و علم اخلاق ، « زيرا اين دو علم از سويى در قواى نفس انسان ، از آنجهت كه حيوان است ، اشتراك دارند ، و از سوى ديگر طب به بررسى جسد و اعضاى انسان اختصاص دارد و علم اخلاق به بررسى نفس ناطقه و قواى عملى آن » ( ابن سينا ،
برهان ( فارسى ) — صفحة 230
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٣٠