فصل پنجم : [ لازم است مقدّمهء برهان مشتمل بر سبب باشد ]
152 . لازم است مقدّمهء برهان مشتمل بر سبب باشد ؛ يعنى اگر سببى در كار باشد علم به مقدّمه ، علمى باشد كه از طريق آن سبب حاصل شده باشد .
پس همانطور كه بيان كردهاند مىگوييم ، اگر ثبوت محمول براى موضوع سبب نداشته باشد ، اين خارج از بحث ماست . و گرنه واجب است در مقدّمهاى كه يقينى است ، ما به سبب ، علم داشته باشيم ، در غير اينصورت ، وقتى به وجود سبب ، علم نداشته باشيم ، ممكن است آن سبب در نفس الأمر اصلا وجود نداشته باشد و از مقدّمه مرتفع باشد و در اينصورت ، ارتفاع تصديق جايز است ، و حال آنكه ما تصديق را يقينى فرض كرده بوديم ، و اين خلف است . پس مطلوب ما ثابت شد .
153 . و از اينجا روشن شد كه مقدّماتى كه برهان از آنها تأليف مىشود يا سبب نتيجه را اعطا مىكنند ، و يا سبب نتيجه را اعطا نمىكنند . برهان در صورت اوّل برهان لمّ و در صورت دوم برهان إنّ ناميده مىشود .
154 . بنابراين برهان ، به برهان لمّ و برهان إنّ تقسيم مىشود . اكنون احكام هردو قسم برهان را بررسى مىكنيم .