فصل دوم : [ لازم است محمول مقدّمهء برهان ذاتى موضوع آن باشد ]
134 . لازم است محمول مقدّمهء برهان ذاتى موضوع آن باشد ، و مقصود از « ذاتى » ، آن چيزى است كه حقيقتا ، و نه مجازا ، بر چيزى عارض يا حمل شود . لازمهء اين امر آن است كه اگر ارتفاع تمام چيزهايى كه ممكن است محمول موضوع واقع شوند فرض شود ، حكم به حال خود باقى بماند ؛ و اگر ارتفاع چيزى از قيدهاى اعتبار شده در دو طرف حكم فرض شود ، اين امر موجب زوال حكم مىشود .
135 . همانطور كه بيان كردهاند مىگوييم ، اگر محمول ، ذاتى نباشد و غريب باشد ، در حقيقت حكم صورت نمىگيرد ؛ و در اينصورت مقدّمه صادق نمىشود و نتيجه را ايجاب نمىكند .
136 . همچنين ، همانطور كه بيان كردهاند ، مىگوييم ، اگر [ محمول ] ذاتى نباشد ، ضرورتا بايد عروض [ محمول بر موضوع ] به واسطهء چيز ديگرى صورت گيرد ، و اين واسطه يا اعم از موضوع است ، يا مساوى موضوع ، و يا اخص از آن است . اگر اعم از موضوع باشد ، اخذ خصوصيت موجود در موضوع بيهوده ، و در نتيجه حكم در نفس الأمر