مىشود و إعمال قدرت در ديگرى و هر يك از دو اسناد حقيقى است و آيات كريمه به اين معنا اشارت دارد .
از آن دسته سخن خداوند است كه مى فرمايد : ( همانا در جهنم گروه فراوانى از جن و انس را براى دوزخ آفريده ايم آنان دل هايى دارند كه با آن نمى فهمند و چشم هايى دارند كه با آن نمى بينند و گوش هايى دارند كه با آن نمى شنوند آنان چون چارپايان بلكه گمراه ترند آنان بى خبرانند . ) « 1 »
اشكال : لام در كلمه ( لجهنم ) براى علت نيست بلكه براى عاقبت و سرنوشت و صيرورت است . مانند سخن شاعر كه مى گويد : ( براى مرگ بزائيد و براى ويرانى بنا كنيد ) پس آيه شريف دلالت نمى كند كه بسيارى از جن و انس آفريده شدند تا در دوزخ وارد شوند بلكه دلالت مىكند كه سرنوشت بسيارى از دو گروه [ جن و انس ] وارد شدن در جهنم است و ذيل آيه دلالت مىكند كه اين عاقبت كه در انتظار ايشان است با جبرى از ناحيه خداوند نيست بلكه از اين جهت است كه آنان وسايل ادراكات خويش را با
گناهانى كه از روى اختيار مرتكب شده اند ، ويران كرده اند .
و با اين سخن پاسخ از استدلال به جبر در سخن خداوند آشكار مىشود ، آنجا كه مى فرمايد : ( همانا بر كسانى كه كفر ورزيدند يكسان است كه بيمشان دهى يا بيمشان ندهى چون ايمان نمى آورند خداوند بر دل هايشان مهر زده و بر گوش ها و ديدگانشان پرده اى است [ كه حق را
هامش
( 1 ) - آيه 179 سوره اعراف