ساختند ) « 1 » يعنى مردم بوسيله آن ها گمراه شدند .
و همچنين فرمود : ( و يغوث و يعوق و نسر بسيارى را گمراه كردند . ) « 2 » يعنى بسيارى از مردم بوسيله ايشان گمراه شدند . و گمراه ساختن به اين معنا به خداوند نسبت داده مىشود با توجه به اينكه افعال اختيارى صادر شده از انسان ، مبادى خارج از دايره اختيار او دارند . مانند وجود و حيات انسان و ادراك فعل از سوى او و شوق انسان به فعل و مناسبت آن فعل با نيرويى از نيروهاى او و قدرت او بر ايجاد فعل . و آن ايجاد كننده مبادى ، ايجاد كننده خود انسان است . و در جاى خود ثابت شده است كه بقاى اشيا و استمرار آن در وجود ، نياز به اثر گذارنده اى در هر لحظه دارد . بنابراين كفر و گناه اگر از انسان با اختيار او صادر شوند با توجه به اينكه مبادى آن از جانب خداوند است ، صحيح است كه به خداوند نسبت داده شوند . و با اين سخن پاسخ از اشكال به قرآن مجيد آشكار مى گردد كه مى گويد : « گاه فعل به بنده و اختيار او و گاه به خداوند نسبت داده مىشود و اين تناقض آشكار است » .
سخن عارف شيرازى در معناى گمراهى
عارف صدراى شيرازى سخنى در توجيه نسبت دادن گمراهى به خداوند دارد كه خوبست به طور خلاصه نقل شود چون در
بردارنده مطالب دقيقى است :
او مى گويد : « خداوند با تمامى صفات كمال و اسماء خود بر آفريدگان تجلى كرده و با تمامى صفات جمال و جلالش بر بندگان و عوالم خود افاضه مىكند . او در ابتدا در ذات خود براى ذاتش تجلى كرد پس از
هامش
( 1 ) - آيه 36 سوره ابراهيم
( 2 ) - آيات 23 و 24 سوره نوح .