تنگ و بسته قرار مىدهد گويا مى خواهد در آسمان پرواز كند و به سوى آن بالا رود . ) « 1 » پس اين آيات دلالت مىكند كه خداوند آفريننده گمراهى و كفر در انسان هاست . آنان را از ايمان باز مى دارد و بين ايشان و ايمان مانع مىشود و چه بسا گفته اند : اين حقيقت لفظ به حسب لغت و زبان است . زيرا گمراه ساختن عبارتست از اين كه چيزى گمراه شود همانگونه كه خارج ساختن و داخل ساختن عبارتند از اينكه چيزى را داخل و خارج قرار دهند . عدليه بر اين سخن به چند وجه ايراد وارد كرده اند :
وجه اول : به كسى كه راه را ببندد گفته نمى شود كه او [ كسى را ] گمراه ساخته است بلكه گفته مىشود او را بازداشته است ، او را گمراه ساخته است هنگامى گفته مىشود كه آن شخص را فريب دهد .
وجه دوم : خداوند ، شيطان ، فرعون و مانند اين دو را به صفت گمراه ساختن متصف كرده است در حالى كه مشخص است آن ها
در قلب هيچ كس گمراهى نيافريده اند . خداوند مى فرمايد : ( همانا او دشمنى گمراه كننده و آشكار است ) « 2 » و مى فرمايد : ( فرعون قوم خويش را گمراه ساخت و هدايت نيافت ) « 3 »
وجه سوم : اين سخن با بسيارى از آيات در تضاد است . آنجا كه مى فرمايد : ( و خداوند هنگامى كه هدايت به نزدشان آمد مردم را از
هامش
( 1 ) - آيه 125 سوره انعام
( 2 ) - آيه 15 سوره قصص
( 3 ) - آيه 79 سوره طه