مطلب اين است : بنا بر روش جبرگرايان ، چون ذات گنهكار در دنيا اقتضاى نيكى كردن به خود را دارد سزاوار است در آخرت نيز چنين باشد زيرا در دو نشأه تغييرى در ذات رخ نمى دهد و چون ذات انسان فرمانبردار ، در دنيا اقتضاى سختى و درد رساندن به او به سبب تكاليف سخت را دارد ، سزاوار است در آخرت نيز چنين باشد . آنگاه امام به برخى مطالب دقيق اشاره فرمود كه مجال براى شرح آن نيست و آنگاه تفويض را با اين سخن باطل فرمود كه : ( خداوند بندگان را با واگذارى همه امور ، مالك نگرداند . )
و در توحيد از امام باقر ( ع ) و امام صادق ( ع ) روايت شده است : همانا خداوند بر آفريدگانش بخشنده تر از اين است كه آنان را بر گناهان مجبور كند ، آنگاه به سبب آن گناهان كيفر دهد و عزيزتر از
آن است كه امرى را اراده كند و آن امر وجود نيابد . راوى گويد از آن دو امام پرسيده شد آيا ميان جبر و قدر منزلگاه سومى هست ؟ فرمودند : بله و آن گسترده تر از آن چيزى است كه ميان آسمان و زمين است . » « 1 » و در اين باب همچنين از محمد بن عجلان روايت شده كه مى گويد : به امام صادق ( ع ) عرضه داشتم : خداوند امور را به انسان ها واگذارد ؟ امام فرمود : خداوند كريم تر از آن است كه امور را به ايشان واگذارد . عرضه داشتم : پس بندگان را بر افعالشان مجبور كرد ؟ امام فرمود : خداوند عادل تر از آن است كه بنده اى را بر فعلى مجبور كند آنگاه به سبب آن كار او را كيفر دهد . » « 2 »
هامش
( 1 ) - توحيد ص 360 ح 3 ، كافى ج 1 ص 159 باب جبر و قدر و امر بين الامرين ح 9
( 2 ) - توحيد ص 361 باب 59 ح 6 و بحار الانوار ج 5 ص 51 باب 1 ح 83 .