- 2 - مفهوم وصف
تعريف آن
مفهوم وصف به معناى « انتفاء حكم موصوف در هنگام انتفاء وصف آن است » و علماء اصول در تعليق حكم بر وصف اختلافنظر دارند ، مثل « در گوسفند چرايى زكات وجود دارد » . برخى علماء اصول در وصف قائل به ثبوت مفهوم و حجيّت آن هستند و بعضى قائل به عدم مفهوم مىباشند . ولى به نظر ما ظاهرا براى وصف ، مفهوم وجود دارد و دلالت بر مفهوم ، التزامى است و دليل اين مدعا اين است كه از مثال مذكور چنين متبادر به ذهن مىشود كه در گوسفند علفخوار زكات وجود ندارد . و همينطور است مثالهاى ديگرى كه در آنها قرينهاى هم وجود ندارد .
و مىتوان بر مفهوم وصف با روايت ذيل استدلال كرد : « شخصى به امير المؤمنين ( ع ) عرض كرد : عاقل را براى من توصيف كن . حضرت فرمود : عاقل كسى است كه هر امرى را در جايگاه خود قرار مىدهد . آن شخص عرض كرد : اينك جاهل را براى من توصيف كن . حضرت فرمود : اين كار را انجام دادم » يعنى براساس دلالت مفهوم ، توصيف جاهل نيز با همان كلام اول ، صورت گرفته است .
و كسانى كه قائل به ثبوت مفهوم وصف هستند - همچنين - استدلال كردهاند كه اگر وصف ، مفهوم نداشته باشد خالى از فائده مىشود . ولى منكرين جواب دادهاند كه فوائد وصف زياد است و منحصر در عليت . . . كه مبناى دلالت وصف بر مفهوم است - نمىباشد .
و علما يكى از فوائد وصف را شدت اهتمام و توجه به حكم مربوط به متعلّق وصف دانستهاند . مثل اينكه مخاطب ، مالك گوسفند چرايى - در مثال مذكور - باشد . و جواب اين مطلب اين است كه اين مقدار فائده ، براى ذكر وصف كافى نيست . و اگر كافى باشد اين خود قرينهء حاليهاى است كه اين مقام و مورد را از محل نزاع خارج مىكند .