[ 9 ]
نظريهء اشاعره
گروهى ديگر از متكلمان ، يعنى اشاعره و پيروان ايشان ، معتقدند هر موجودى غير از واجب بالذات ، اعم از ذات [ مانند انسان ] ، صفت [ مانند علم انسان ] و فعل [ مانند حركت انسان ] ، مستقيماً با ارادهء واجب تعالى به وجود مىآيد ، بدون آن كه واسطهاى ميان او و اين موجودات متخلل شود ؛ « 1 » بنابر اين ، همه چيز فعل خداوند است و تنها او فاعل است .
لازمهء اين سخن آن است كه اوّلًا : رابطهء عليت و معلوليت ميان اشيا به كلى برچيده شود و آمدن مسببات در پىِ اسباب خود صرفاً به خاطر « عادت » باشد ؛ يعنى دأب الهى بر اين قرار گرفته است كه مسببات را به دنبال اسباب ايجاد كند ، بدون آن كه اسباب تأثيرى بر روى مسببات و يا مسببات توقفى بر اسباب داشته باشد .
ثانياً : آن چه افعال اختيارى محسوب مىشود ، يك دسته افعال جبرى است كه ارادهء فاعلها و اختيار ايشان ، هيچ نحوه تأثيرى در آن ندارد .
[ خلاصهء نظريهء اشاعره در اين مسئله آن است كه با توجه به آياتى نظير :
« ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ »
« 2 » ،
« قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ »
، « 3 »
« اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ »
، « 4 »
« ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلهَ
هامش
( 1 ) . فرق ميان نظريهء اشاعره با آن چه در صدر فعل ذيل برهان دوم به عنوان مقتضاى نظر عميق به آن اشاره شد ، آناست كه بنا بر نظريهء اشاعره هر گونه واسطهاى نفى مىشود ، اعم از آن كه مفيض وجود باشد يا شرط و يا معدّ امّا بنابر آن نظر عميق كه ديدگاه راسخين در علم است ، تنها وساطت فاعل مفيض نفى مىشود ، نه شرط و معدّ . طبق اين نظر ، انسان و ساير اسباب ، شرايطى است كه وجود افعال بر آن توقف دارد
( 2 ) . انعام ( 6 ) آيهء 102 : اين است خداى يكتا كه پروردگار شما است . خدايى جز او نيست . آفرينندهء هر چيزى است
( 3 ) . رعد ( 3 ) آيهء 16 : بگو : اللَّه آفرينندهء هر چيزى است و او يگانه و قهار است
( 4 ) . زمر ( 39 ) آيهء 62 : خداست كه آفريدگار هر چيزى است و او بر همه چيز وكيل است