فصل دوازدهم عنايت ، قضا و قدر
[ 1 ] فلاسفه گفتهاند : از جمله مراتب [ و وجوه ] علم واجب تعالى عنايت ، قضا و قدر است ؛ [ همان گونه كه سمع و بصر از وجوه علم واجب تعالى به شمار مىرود . ] زيرا هر يك از اين امور با مفهوم ويژهء خود بر يكى از ويژگىهاى علم واجب تعالى صدق مىكند .
[ 2 ]
عنايت
« عنايت » يعنى آن كه صورت علمى ، علتِ وجوب دهنده به معلوم - كه همان فعل است - باشد و چون علم تفصيلىِ واجب تعالى به اشيا - كه عين ذات اوست - علت وجود اشيا با همهء ويژگىهايى كه علم واجب به آن تعلق گرفته ، مىباشد واجب تعالى عنايت به مخلوقات خود دارد .
[ اصطلاح « عنايت » اول بار در كلمات مشائيان به كار رفته است . در نظر ايشان فاعليت واجب تعالى ، فاعليت بالعناية است ؛ يعنى علم واجب تعالى به تنهايى براى صدور افعال او كفايت مىكند و ديگر نيازى به قصد و انگيزه و داعىِ زايد بر ذات ندارد . امّا چون ايشان علم واجب تعالى به مخلوقات را از نوع حصولى مىدانستند ، سخنشان دربارهء عنايت ، مورد قبول حكماى اشراقى قرار نگرفت . امّا