جهت با تقدم و تأخر علّى و طبعى تفاوت دارد ، چرا كه متقدم و متأخر در تقدم علّى و طبعى با يكديگر جمع مىشوند . اما تفاوت تقدم و تأخر دهرى با تقدم و تأخر زمانى در آن است كه انفكاك در اولى طولى است ، ولى در دومى عرضى مىباشد ؛ مثلًا عالم عقل و عالم ماده در طول يكديگرند ، نه در عرض هم و عالم ماده در مرتبهء عالم عقل معدوم مىباشد . ]
[ 9 ]
8 - تقدم و تأخر به حقيقت و مجاز
تقدم و تأخر به حقيقت و مجاز آن است كه دو چيز در اتصاف به يك وصف مشترك باشند [ و آن وصف به هر دوى آنها اسناد داده شود . ] با اين تفاوت كه اتصاف يكى از آنها بالذات و اتصاف ديگرى بالعرض مىباشد [ ؛ يعنى اسناد آن وصف به يكى از آنها اسناد الى ماهوله است و اسنادش به ديگرى از باب مجاز عقلى و اسناد به غير ماهوله مىباشد . ] در اين صورت آن كه اتصافش بالذات است بر ديگرى به اين نحو از تقدم ، تقدم دارد و آن كه اتصافش بالعرض است متأخر ، به اين نوع از تأخر ، خواهد بود .
به عنوان مثال ، بنابر اصالت وجود و اعتباريت ماهيت ، وجود تقدم به حقيقت بر ماهيت دارد ، زيرا اتصاف وجود به موجود بودن بالذات و حقيقى است ، اما اتصاف ماهيت به موجوديت مجازى و به عرض اتصاف وجود مىباشد . اين قسم از تقدم و تأخر را صدرالمتألهين اضافه كرده است .
[ 10 ]
9 - تقدم و تأخر به حق
« تقدّم به حق » عبارت است از : تقدم وجود علت تام بر وجود معلولش كه از علت مىباشد . اين نوع تقدم و تأخر با تقدم و تأخر علّى تفاوت دارد .
[ در تقدم و تأخر علّى براى معلول ذاتى مستقل از علت اعتبار مىشود ، كه البته