[ توضيح اينكه : بنابر اصالت ماهيت ، آنچه متعلق جعل و ايجاد واقع مىشود همان ذات و ماهيت شىء است . حال اگر ماهيت شىء مركب از دو جزء ( جنس و فصل ) باشد ، در اين صورت تحقق آن ماهيت - كه يك كل مركب از دو جزء است - متوقف و منوط بر هريك از اجزاى آن مىباشد از اين جهت اجزاى ماهيت بر خود ماهيت تقدم دارند و ماهيت متأخر از آنها مىباشد .
به ديگر سخن : اگر ما همان مرتبهء ذاتِ ماهيت را درنظر بگيريم ، با قطع نظر از مرتبهء وجود ، همانطور كه در مرتبهء وجودْ وجود كل متوقف بر وجود جزء است ، در مرتبهء ذات نيز ذات كل متوقف بر ذات جزء مىباشد ، چون ذات كل از ذات اجزا فراهم شده است . بنابراين ، اجزاى ماهيت در جوهريت و در ماهيت بودن و ذات بودن با يكديگر مشتركاند - چون جزء ماهيت هم ماهيت است - ولى جزء در همان ماهيت بودن و ذات بودن بر كل تقدّم دارد . ]
اين سه قسم اخير ، يعنى تقدّم و تأخر علّى ، طبعى و به تجوهر را تقدم و تأخر بالذات مىنامند .
[ 8 ]
7 - تقدم و تأخر دهرى
تقدم و تأخر دهرى عبارت است از تقدم علت تام بر معلولش و تأخر معلول از علت تامش ، اما نه از آن جهت كه علت تام به معلول خود وجوب و ضرورت مىدهد و وجود آن را افاضه مىكند - آنگونه كه در تقدّم و تأخر علّى ملاحظه شد - بلكه از آن جهت كه وجود علت منفك و جدا از وجود معلول است و عدم معلول در مرتبهء وجود علّت تقرر دارد ؛ مانند تقدم عالم تجرد عقلى بر عالم ماده . اين قسم را محقق بزرگوار سيد داماد رحمه الله افزوده است .
[ تقدم و تأخر دهرى از يك جهت شبيه تقدم و تأخر زمانى است و آن اينكه در هر دو متقدم و متأخر از هم منفك و جدا مىباشند و با يكديگر جمع نمىشوند ؛ از اين