و الكيفيّات النفسانيّة كثيرة ، و إنّما أوردوا منها في هذا الباب بعض ما يهمّ البحث عنه .
فمنها : الإرادة ، قال في الأسفار : « يشبه أن يكون معناها واضحا عند العقل غير ملتبس بغيرها ، إلّا أنّه يعسر التعبير عنها بما يفيد تصوّرها بالحقيقة . و هي تغاير الشهوة - كما أنّ مقابلها ، و هي الكراهة ، يغاير النفرة - إذ قد يريد الإنسان ما لا يشتهيه ، كشرب دواء كريه ينفعه ؛ و قد يشتهي ما لا يريده ، كأكل طعام لذيذ يضرّه » ، انتهى ( ج 4 ، ص 113 )
و به مثل البيان يظهر أنّ الإرادة غير الشوق المؤكّد الذي عرّفها به بعضهم .
شرح
كيفيات نفسانى فراواناند ، اما فلاسفه در اين بحث تنها برخى از آنها را ، كه از اهميت بيشترى برخوردارند ، مورد بررسى قرار دادهاند .
اراده
از جمله كيفيات نفسانى اراده است . صدر المتألهين رحمه اللّه در اسفار مىگويد : « به نظر مىرسد كه معناى اراده نزد عقل روشن است و عقل آن را از امور ديگر جدا مىسازد ؛ ولى درعينحال ارائهء تعريفى كه حقيقت اراده را تبيين كند دشوار مىنمايد . اراده با شهوت [ - ميل و اشتها ] فرق دارد ؛ همانگونه كه كراهت ، كه در برابر اراده است ، با نفرت [ به معناى ناخوش داشتن كه در برابر شهوت است ] تفاوت دارد . دليل اين مدعا آن است كه آدمى گاهى چيزى را كه بدان ميل و شهوت ندارد ، اراده مىكند ؛ مانند آنجا كه داروى بدطعمى را كه براى او نافع است [ اراده مىكند كه بنوشد و ] مىنوشد ؛ و نيز گاهى ميل به چيزى دارد ولى آن را اراده نمىكند ، مانند آنجا كه طعام گوارايى را كه به حال او ضرر دارد با آنكه دوست دارد نمىخورد . [ و اين شاهد قاطعى است بر مغايرت ميان اراده و شهوت . ] » « 1 » با بيانى نظير بيان بالا روشن مىشود كه اراده غير از شوق مؤكّد است ؛ و اينكه برخى اراده را به شوق مؤكّد تفسير كردهاند ، صحيح نيست .هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 4 ، ص 113 .