طرفين اضافه در نظر گرفته مىشوند .
نكتهء ديگر دربارهء صفات فعلى آن است كه اضافات و روابطى كه صفات فعلى به لحاظ آنها انتزاع مىشود هيچ حدّ و حصرى ندارد ، امّا از يك نظر مىتوان آنها را به دو دستهء كلى تقسيم كرد : يك دسته اضافاتى كه مستقيماً ميان خدا و مخلوقى در نظر گرفته مىشود ؛ مانند ايجاد و خلق و ابداع و مانند آن و يك دسته اضافاتى كه بعد از لحاظ اضافات و روابط ديگرى منظور مىگردد ؛ مانند رزق ، زيرا در مورد رزق بايد ابتدا رابطهء موجود روزى خوار را با چيزى كه از آنْ ارتزاق مىكند در نظر گرفت ؛ آنگاه تأمين آن را از طرف خداى متعال ، مورد توجه قرار داد تا مفهوم رازق و رزاق به دست آيد . حتى ممكن است گاهى قبلا از انتزاع صفت فعلى براى خداى متعال چندين نوع رابطه و اضافه بين مخلوقات لحاظ گردد و سرانجام ، رابطهء آنها با خداى متعال در نظر گرفته شود و يا اضافهاى مترتب بر چند اضافهء قبلى ميان خدا و خلق شود ؛ مانند مغفرت كه مترتب بر ربوبيت تشريعى الهى و تعيين احكام تكليفى از طرف خداى متعال و عصيان آنها از طرف بنده باشد . « 1 »
نحوهء صدق صفات فعلى براى ذات واجب تعالى
صفات فعلى ، از آن جهت كه امورى حادث و متأخر از ذات واجباند ، بر ذات واجب حقيقتاً صدق نمىكنند ، چرا كه اين امر مستلزم وقوع تغيير در ذات واجب است . و نيز مستلزم آن است كه ذات واجب ، از حيثيات متغاير و متكثر تركيب يافته باشد ، كه ذات او برتر و منزه از چنين امورى است . امّا اين صفات ، از آن جهت كه اصل و ريشهاى در ذات واجب دارند كه منشأ همهء كمالات و خيرات است ، حقيقتاً بر ذات واجب تعالى صدق مىكنند . چه ، واجب تعالى به گونهاى است كه هر كمال ممكنى در
هامش
( 1 ) . ر . ك : آموزش عقايد ، ج 1 ، ص 104