شرح و تفسير
صفات ذاتى و فعلى
براى صفات خداوند تقسيمات گوناگونى بيان شده است ، كه از مهمترين آنها تقسيم آن به صفات ذاتى و صفات فعلى است . صفات ذاتى ، آن دسته از صفاتاند كه براى انتزاع آنها و اتصاف واجب تعالى به آنها نفس ذات واجب كفايت مىكند و نيازى به در نظر گرفتن چيزى بيرون از ذات واجب و مقايسهء آن با ذات او نيست .
صفاتى مانند حيات ، علم و قدرت از اين قبيل است . اگر در عالم هستى جز ذات إله موجود ديگرى نباشد و تنها او باشد ، مىتوان او را حىّ و عالم وقدير خواند و او را به اين صفات نسبت داد .
در برابر صفات ذاتى ، صفات فعلى است كه تا امرى بيرون از ذات خداوند فرض نشود ، واجب تعالى به آن متصف نمىگردد . بنابراين صفات فعلى ، صفاتى هستند كه ذات به تنهايى براى اتصاف به آنها كفايت نمىكند ، بلكه بايد چيزى غير از ذات الهى فرض شود و آن گاه رابطهء آن با ذات در نظر گرفته شود و سپس از اين رابطهء خاص ، صفت به دست آيد . برخى از صفات فعلى خداوند عبارتند از : خالق ، رازق ، جواد ، غفور ، تواب ، منتقم ، بديع ، ربّ ، رقيب ، رئوف ، صانع ، فالق و ملك .
تفاوتهاى عمدهاى كه ميان صفات ذاتى و صفت فعلى وجود دارد ، بدين شرح است :
1 - صفات فعلى صفاتى است كه ذات در مقايسه با فعل خويش بدان متصف مىگردد ؛ به عبارت ديگر مأخوذ از مقام فعل هستند ، امّا صفات ذاتى ، از مقام ذات انتزاع مىشوند .
2 - صفات فعلى به تبع فعل ، مقيد به زمان و مكان مىشوند ، چون فعل الهى دوچهره دارد و يك چهرهء آن مربوط به مخلوقاتى است كه زمانمند و مكانمند