توضيحى بيشتر دربارهء قاعدهء امكان اشرف
قاعدهء امكان اشرف از جمله قواعد مهم فلسفى است كه در موارد متعددى از آن استفاده مىشود ؛ از اين رو مناسب است كمى بيشتر دربارهء آن به بحث بنشينيم . قاعدهء امكان اشرف مىگويد : مرتبهء وجودى ممكن شريفتر بايد پيش از ممكن پستتر و مقدم بر آن باشد . از اين رو ، ممكنى كه شريفتر است بايد قبل از ممكن پستتر تحقق يافته باشد . اين قاعده مورد توجه شيخ اشراق و سيد داماد و صدرالمتألهين و بسيارى ديگر از فلاسفهء بزرگ بوده است و براى اثبات آن ادلهء گوناگونى اقامه شده كه از آن ميان به دو دليل اشاره مىكنيم :
دليل اوّل : اين دليل را شيخ اشراق در حكمة الاشراق اقامه كرد و قطبالدين شيرازى آن را در شرح حكمة الاشراق تقرير نمود و سيد داماد در قبسات و صدرالمتألهين در اسفار آن را نقل كردند و اشكالاتى را كه بر آن وارد شده بود پاسخ گفتند « 1 » . حاصل اين دليل بدين قرار است :
اگر ممكن اشرف پيش از ممكن اخس تحقق نيابد - فى المثل عقل اوّل پيش از عقل دوم به وجود نيابد - از سه حال بيرون نيست : 1 - اشرف در مرتبهء اخس موجود شود . 2 - اشرف پس از اخس به وجود آيد . 3 - اشرف اصلًا از واجب تعالى صادر نشود . فرض نخست مستلزم آن است كه از واحد ، كثير صادر شود ؛ فرض دوم مستلزم آن است كه اخس ، علتِ اشرف باشد و فرض سوم مستلزم آن است كه اشرف نيازمند علتى برتر از واجب تعالى بوده باشد و اين محال است و يا آنكه وجودش ممتنع باشد و اين بر خلاف فرض است .
هامش
( 1 ) . ر . ك : قبسات ، ص 374 - 377 و اسفار ، ج 7 ، ص 249 - 253