نادان و تقدم دلير بر ترسو .
شرح و تفسير
تقدم و تأخر به شرف در امور معنويى كه زيادت و نقصان مىپذيرد ، مطرح مىشود . ملاك و تأخر در اينجا همان « فضيلت و برترى در ارزشهاى متعالى » است ؛ مثلًا انسان دلير و انسان ترسو هر دو بهرهاى از شجاعت دارند - زيرا انسان ترسو لااقل قوه و استعداد شجاعت را در خود دارد - اما اين شجاعت در انسان دلير به فعليت رسيده و در انسان ترسو به فعليت نرسيده است . يا دو فقيه كه يكى اعلم از ديگرى است ، هر دو در ملكهء فقاهت مشتركاند ، اما بهرهء اعلم از آن ملكه بيش از ديگرى است و لذا بر وى تقدم دارد . به تعبير استاد مطهرى هر جا كه يك افعل تفضيل را بتوان به كار برد و بتوان گفت كه اين يكى مبدأ اشتقاق را بيشتر از ديگرى دارد ، اين نوع از تقدم و تأخر هم برقرار خواهد بود ؛ مانند : اعلم ، اشجع ، اتقى و اورع « 1 » .
كلام مؤلف قدس سره در نهايةالحكمه با آنچه در اينجا گفتهاند ، تفاوت دارد . در نهايةالحكمه اوّلًا : اين نوع تقدم وتأخر را در مورد رذايل هم مطرح مىكنند ؛ بر خلاف اينجا كه مورد آن را تنها صفات كمالى و ارزشهاى متعالى مىدانند ؛ ثانياً : ملاك تقدم و تأخر را مؤلف در اينجا همان فضيلت و برترى در ارزشهاى متعالى مىداند ، اما در نهايةالحكمه ملاك را معنايى مىداند كه شأنيت اتصاف به فضيلت و يا رذيلت را دارد . بنابراين ، در مثال ياد شده ، ما فيه التقدم همان انسان است ، زيرا انسان معنايى است كه شأنيت اتصاف به فضيلت شجاعت را دارد و چون آنچه را ترسو دارد ، انسان دلير نيز دارد ، ولى انسان دلير مرتبهاى از شجاعت را دارد كه ترسو فاقد آن مىباشد ، لذا انسان دلير مقدم بر ترسو است و نسبتش به انسانيت بيش از ترسو مىباشد .
هامش
( 1 ) . ر . ك : شرح مبسوط منظومه ، ج 4 ، ص 192