مأمومين رديف بعدى قرار مىگيرند و اگر مبدأ را درب مسجد قرار دهيم ، امر پيشى و پسى به عكس خواهد بود .
در مقابل سبق و تقدم بالرتبه لحوق و تأخر بالرتبه قرار دارد .
شرح و تفسير
در تقدم و تأخر رتبى ، ملاك تقدم و تأخر عبارت است از : « نسبت قرب و نزديكى به يك مبدأ معين و محدود » . اين نوع تقدم و تأخر در جايى تصوير مىشود كه چينش و ترتيب خاصى ميان چند شىء برقرار شود و آنگاه آن اشيا با مبدأ خاصى سنجيده و نسبت دورى و نزديكى آنها به آن مبدأ لحاظ شود ؛ پس آنچه به مبدأ نزديكتر باشد ، متقدم و سابق خواهد بود و آنچه از مبدأ دور تر باشد ، متأخر و لاحق خواهد بود .
مبدئى كه براى چند امر مترتب در نظر گرفته شود ، جهت ترتيب ميان آن امور را مشخص مىسازد ؛ اين مبدأ در اين نوع از تقدم و تأخر امرى اعتبارى است ؛ يعنى به نحوهء لحاظ و قرارداد ما وابسته است . اما اصل ترتيب و چينش گاهى طبعى است و گاهى وضعى و قراردادى . همچنين اين ترتيب گاهى عقلى و زمانى حسى است .
ترتيب طبعى :
به عنوان مثال ترتيب ميان اجناس و انواع مترتب بر يكديگر ، يك ترتيب طبعى و عقلى است . در سلسلهء اجناس و انواع مانند سلسلهء : جوهر ، جسم ، جسم نامى ، حيوان و انسان ، ترتيب ميان اجزاى يك ترتيب طبعى و خارج از دايرهء وضع و قرارداد است . يعنى جسم نامى طبعاً ميان جسم و حيوان قرار مىگيرد و نمىتوان جاى آن را تغيير داد ؛ مانند عدد سه كه طبعاًميان عدد دو و چهار قرار مىگيرد و اگر جاى آن تغيير كند ، ديگر عدد سه نخواهد بود . اما چنانكه گفتيم تعيين مبدأ ، بسته به قرار داد و اعتبار ما است . اگر در سلسلهء ياد شده ، مبدأ را جنس عالى ، يعنى جوهر ، قرار دهيم ، در اين صورت جسمْ متقدم بر جسم نامى و جسم نامى متقدم بر حيوان و حيوان نيز متقدم بر انسان خواهد بود ، اما اگر مبدأ را نوع الانواع ، يعنى انسان ، در نظر