بگيريم ، حيوان متقدم بر جسم نامى و جسم نامى متقدم بر جسم و جسم نيز متقدم بر جوهر خواهد بود . « 1 »
ترتيب وضعى :
ترتيبى كه ميان امام و مأمومين و نيز ميان صفوف متعدد مأمومين در نماز جماعت برقرار مىشود ، نمونهاى از ترتيب وضعى و قراردادى است ، زيرا امام مىتواند جاى خود را به يكى از مأمومين بدهد ، و هر يك از مأمومين نيز مىتوانند جاى خود را تغيير دهند و هيچ لزومى ندارد كه مثلًا حسين جلو بايستد و حسن پشت سر او واقع شود ؛ مضافاً بر اين كه اصل جلو قرار گرفتن امام امرى قراردادى است كه شارع مقدس آن را جعل كرده است . در مثال ياد شده اگر محراب مسجد مبدأ فرض شود امام ، متقدم و مأموم ، متأخر خواهد بود ، زيرا امام و مأموم هر دو نسبت قرب و نزديكى به آن مبدأ دارند و در اصل اين نسبت مشتركاند ، امّا امام بهرهء بيشترى از نسبت قرب به محراب دارد و اگر مبدأ درب مسجد فرض شود ، قضيه به عكس مىشود و آخرين صف مأمومين متقدم بر همه ، و امام متأخر از همه خواهد بود .
8 - تقدم و تأخر به شرف
8 - ومنها : السبقُ بالشرفِ ، وهو السبقُ في الصفاتِ الكماليّةِ ، كتقدّمِ العالمِ على الجاهلِ ، والشجاعِ على الجبانِ .
ترجمه
8 - سبق بالشرف : و آن عبارت است از پيشى در صفات كمالى ؛ مانند : تقدم دانا بر
هامش
( 1 ) . سرّ اينكه گفتيم در اين مورد ترتيب ، عقلى است ، آن است كه در خارج شىء واحد است كه جوهر ، جسم ، جسم نامى ، حيوان و انسان ، همگى بر آن صدق مىكنند . اما عقل كه اين مفاهيم گوناگون را از آن مصداق واحد انتزاع مىكند ، ترتيب خاصى را ميان آنها ادارك مىكند ، كه بر اساس اين ترتيب اگر جوهر را مبدأ قرار دهيم ، جسم به آن نزديكتر بوده و متقدم بر جسم نامى و حيوان مىباشد و اگر انسان را مبدأ قرار دهيم ، حيوان به آن نزديكتر بوده و متقدم بر جسم نامى و جسم خواهد بود