آب ، اسناد شىء به ماهوله است ، ما اگر بگوييم : جوى يا ناودان جارى مىباشد ، در اينجا اتصاف ، مجازى و بالعرض است و اسناد جريان به جوى و نادوان ، اسناد شىء به غير ماهوله است . در اينجا گفته مىشود : آب در اتصاف به جريان تقدم بالحقيقه برجوى و ناودان دارد .
چنانكه از توضيح فوق دانسته مىشود ، ملاك تقدم و تأخر در اينجا « اصل ثبوت و تحقق ، اعم از ثبوت حقيقى و مجازى » است . ثبوت حقيقى از آنِ متقدم و ثبوت مجازى از آنِ متأخر است .
برخى از موارد تقدم و تأخر به حقيقت ، روشن و نزد همگان معلوم است ، اما برخى از موارد آن خفى است و تنها با تأملات عقلى به دست مىآيد ؛ مثلًا گچ سفيد است ، سفيدى نيز سفيد است ، اما اتصاف گچ به سفيد ، يك اتصاف مجازى مىباشد - اگرچه در نظر عرف گچ حقيقتاً سفيد است - و در نظر عقل آنچه حقيقتاً سفيد است ، همان سفيدى است . بنابراين ، سفيدى در اتصاف به سفيد ، تقدم به حقيقت بر گچ دارد .
همچنين وجود بر ماهيت - در اتصاف به موجود - تقدم به حقيقت دارد ، زيرا بنابراصالت وجود و اعتباريت ماهيت ، آنچه حقيقتاً و اوّلًا و بالذات موجود است ، همان وجود است و اتصاف انسان و درخت و سنگ و چوب به موجود ، مجازى و بالعرض است . چرا كه در حقيقت وجود انسان و درخت و سنگ و چوب ، موجود است ، نه خود انسان و « 1 » . . . .
هامش
( 1 ) . اين قسم از تقدم و تأخر را صدرالمتألهين افزوده و در بيان آن مىگويد : « أما التقدمان اللذان أشرنا إليهما فأحدهما هو التقدم بالحقيقة ، كتقدم الوجود على الماهية الموجودة به : فإن الوجود هو الأصل عندنا في الموجودية والتحقق ، والماهية موجودة به بالعرض و بالقصد الثاني ، وكذاالحال بين كل شيئين اتصفا بشيء كالحركة أو الوضع أو الكم ، وكان أحدهما متصفاً به بالذات و الآخر بالعرض فلأحدهما تقدم على الآخر . . . فإن قلت : . . . فما الذي هو ملاك التقدم في ما ذكرته ؟ قلت : مطلق الثبوت و الكون ، سواء كان بالحقيقة أو بالمجاز . » ( اسفار ، ج 3 ، ص 257 )