ترجمه
4 - سبق بالماهيه [ سبق ماهوى ] : كه به آن تقدم بالتجوهر نيز گفته مىشود و آن تقدم علل داخلى نسبت به معلولشان مىباشد ؛ مانند تقدم اجزاى ماهيت نوعى بر نوع . تقدم ماهيت بر لوازمش نيز از اين قسم محسوب مىگردد ، مانند تقدم عدد چهار بر زوجيت .
در مقابل اين سبق ، لحوق و تأخر بالماهية و التجوهر قرار دارد . اقسام سه گانهء فوق ، يعنى سبق و لحوق طبعى و علّى و ماهوى را سبق و لحوق بالذات مىگويند .
شرح و تفسير
چهارمين قسم ، تقدم و تأخر ماهوى يا بالتجوهر است . اين نوع تقدم و تأخر ميان اجزاى ماهيت ، يعنى جنس و فصل و خود ماهيت تشكيل يافته از آن جنس و فصل برقرار مىباشد ؛ بدين صورت كه اجزاى ماهيت تقدم بالتجوهر بر ماهيت دارند و خود ماهيت تأخر بالتجوهر از اجزايش دارد . ملاك تقدم و تأخر بالتجوهر « تقرر ماهيت » است .
توضيح مطلب آن كه اگر ما يك ماهيت نوعى مانند انسان را در نظر بگيريم ، از آنجا كه اين ماهيت نوعى ( / انسان ) مركب از دو جزء ( / حيوان وناطق ) است و از طرفى تحقق كل متوقف و منوط بر تحقق اجزايش مىباشد ، از اين رو ، در همان مرتبهء ذات انسان ، تقرر و ثبوت ماهوى انسان متوقف بر ثبوت و تقرر ماهوى حيوان و ناطق مىباشد ، اما تقرر حيوان و ناطق متوقف بر تقرر انسان نيست . پس ماهيت نوعى و جنس و فصل آن ماهيت ، در اصل ثبوت وتقرر ماهوى مشتركاند ، اما نسبت اجزاى ماهيت به اين ثبوت و تقرر ، بيش از نسبت خود ماهيت نوعى است ؛ از اين رو اجزا ، متقدم و كل ، متأخر است .
به ديگر سخن : اگر ما همان مرتبهء ذات ماهيت را مدّ نظر قرار دهيم ، با قطع نظر از
ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 35
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٥